جایگاه جمهوری آذربایجان در منظومه استراتژیک چین چیست؟

روابط جمهوری آذربایجان و چین در سال‌های اخیر به ویژه در زمینه‌های دفاعی، اقتصادی و ژئواستراتژیک گسترش یافته است. این همکاری‌ها، که در پی تحولات منطقه‌ای و جهانی از جمله رقابت‌های قدرت‌های بزرگ و بحران‌های منطقه‌ای شکل گرفته، شامل خرید تسلیحات پیشرفته از چین، مشارکت در پروژه‌های بزرگ زیرساختی و انرژی، و توسعه همکاری‌های اقتصادی و دیجیتال است. آذربایجان با موقعیت استراتژیک خاص خود در قفقاز جنوبی، برای چین یک شریک مهم در پروژه‌های جهانی همچون کمربند و جاده به شمار می‌آید.

چین  برای ارتباط با سایر نقاط جهان و گذر از محدودیت‌های دریایی به اهمیت روابط دوجانبه ای پی برده است و کشور جمهوری آذربایجان به عنوان پلی است که چین را در صورت نیاز دور زدن روسیه به اروپا وصل می‌کند.

چین یکی از نخستین کشور هایی بود که استقلال جمهوری آذربایجان را در دسامبر ۱۹۹۱ به رسمیت شناخت و چهار ماه بعد سفارت ها افتتاح شدند. تا سال های میانه دهه ۲۰۱۰ حجم روابط محدود بود؛ بخش زیادی از تجارت آذربایجان با روسیه و ترکیه انجام می شد و چین نقشی حاشیه ای داشت. کاهش قیمت نفت در ۲۰۱۵ باعث شد باکو برای جذب سرمایه و توسعه اقتصاد غیرنفتی به شرق نگاه کند. همان سال جمهوری آذربایجان تفاهم نامه همکاری در چارچوب ابتکار کمربند و راه امضا کرد و به نخستین کشور جنوب قفقاز تبدیل شد که به این ابتکار پیوست. این مقاله، اهمیت ژئواکونومیک و امنیتی جمهوری آذربایجان برای چین، و تأثیر عوامل منطقه ای بر این رابطه را بررسی می کند.

1. خرید تسلیحات چینی

روابط دفاعی جمهوری آذربایجان، که سال ها تحت سلطه روسیه و اسرائیل بود، در ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ مسیر جدیدی را تجربه می کند.

• سامانه پدافند هوایی HQ‑9BE/FD‑2000B: تصاویر تمرینات رژه ۹نوامبر ۲۰۲5 در باکو نشان داد که آذربایجان حداقل دو سامانه پدافند هوایی HQ‑9BE خریداری کرده است. این کشور چهارمین کاربر این سامانه پس از مراکش، پاکستان و مصر است.[1] سامانه HQ‑9BE نسخه صادراتی پدافند بلندبرد چین است و می تواند انواع هواگردها، موشک های کروز و بالستیک را در برد ۲۵۰ کیلومتر و ارتفاع ۵۰ کیلومتر رهگیری کند. گزارش «گلوبال دیفنس کورپ» مشخص می کند که این سامانه ظرفیت رهگیری موشک ها و هدف های پیچیده را با سرعت بیش از چهار برابر سرعت صوت دارد و به عنوان لایه بلندبرد دفاع هوایی آذربایجان، سامانه های روسی Tor‑M2E و S‑300 و سامانه Barak‑8 اسرائیل را تکمیل می کند.
• جنگنده چندمنظوره JF‑17 Block III: این جنگنده که با همکاری پاکستان و چین ساخته می شود، در رژه سالگرد پیروزی آذربایجان در ۹نوامبر ۲۰۲۵ به نمایش درآمد. آذربایجان سفارش ۴۰ فروند JF‑17 Block III داده است که قیمت آن ۴٫۶ میلیارد دلار برآورد می شود. پنج فروند از آن ها در رژه باکو حضور داشتند. این هواپیماها نسبت به ناوگان MiG‑29 و Su‑25 پیشین باکو توان رزمی برتری دارند و مجهز به رادار پبشرفته KLJ‑7A و موتورهای چینی اند. تحلیلگران معتقدند این خرید بر توازن قدرت هوایی در قفقاز جنوبی تأثیر خواهد گذاشت.[2]
• پهپادهای چینی و همکاری صنعتی: روزنامه California Courierگزارش داده که وزارت دفاع آذربایجان در حال آزمایش پهپاد AETER V1 شرکت باکویی Synapline است و بدنه این پهپاد همان پلتفرم عمودپرواز VA32 شرکت چینی T‑Drones است. منابع این شرکت تأیید کرده اند که به جای توسعه بومی، پلتفرم چینی را خریداری کرده اند تا در زمان و هزینه صرفه جویی کنند. قیمت VA32 حدود ۱۲۸۹۰ دلار و مدل دیگر MX860 حدود ۴۲۹۹ دلار است. Synapline تجهیزات الکترواپتیک و سیستم های هوش مصنوعی را از شرکت های اروپایی و چینی بر روی این بدنه نصب کرده و مهندسانش در مراکز تحقیقاتی شرکت ترک بایکار آموزش دیده اند.[3] این همکاری بیانگر ورود فناوری چینی به صنعت پهپاد بومی آذربایجان و وابستگی به شبکه تأمین چین است.

2. سفر علی اف به چین و امضای توافقات در حوزه های مختلف

در سفر علی اف به پکن در آوریل ۲۰۲۵، ۲۰ سند همکاری در حوزه های عدالت، توسعه سبز، اقتصاد دیجیتال، حقوق مالکیت فکری و هوافضا امضا شد.[4] در بیانیه مشترک پس از دیدار تاکید شد که تروریسم، جدایی طلبی و افراط گرایی تهدیدی جدی برای امنیت ملی و ثبات منطقه ای هستند و دو کشور باید همکاری های میان نیروهای امنیتی و دستگاه های اطلاعاتی خود را برای مقابله با جرایم سازمان یافته، مواد مخدر و چالش هایی مانند امنیت سایبری گسترش دهند.[5]

مقاله پژوهشی مؤسسه Hague Research Institute نیز اشاره می کند که چین برای مقابله با تروریسم، جدایی طلبی و افراط گرایی به تعمیق همکاری های امنیتی با جمهوری آذربایجان تمایل دارد و از «فرآیند باکو» به عنوان بستری برای گفت وگوی فرهنگی حمایت می کند. آذربایجان نیز با استقبال از طرح های جهانی توسعه، امنیت[6] و تمدن[7] چین، آمادگی خود را برای مشارکت در این طرح ها و گفت وگو درباره مسائل امنیتی اعلام کرده است.[8]

3. تاثیر پیوند دو منازعه هند-پاکستان و آذربایجان-ارمنستان بر روابط چین و آذربایجان

آذربایجان از حامیان قاطع پاکستان در موضوع کشمیر است و در مقابل پاکستان نیز در طول سه دهه اشغال قره باغ، از حق حاکمیت آذربایجان حمایت کرده است و چین نیز از آن حمایت می کند.

این نزدیکی باعث شده هند، که روابط نزدیکی با ارمنستان دارد و از مواضع این کشور در جنگ قره باغ حمایت می کند، در مجامع بین المللی علیه آذربایجان اقدام کند. تا حدی که هند در اجلاس سازمان همکاری شانگهای ۲۰۲۵ عضویت کامل آذربایجان را به دلیل «حمایت آشکار از پاکستان» مسدود کرد.[9] به نوشته CaspianPost، اقدام های هند بیشتر جنبه انتقامی و سیاسی دارد تا راهبردی و تنها باعث شده باکو روابط خود را با چین و پاکستان تعمیق کند.[10]

به رغم این تنش ها، چین تلاش می کند روابطش با هر دو کشور را متوازن نگه دارد. در سازمان همکاری شانگهای، پکن از عضویت آذربایجان حمایت می کند ولی نمی خواهد به طور مستقیم با هند وارد تقابل شود. مقاله Jamestown می نویسد که رقابت هند و پاکستان موجب شده «بلوک سازمان همکاری شانگهای قادر به جذب اعضای جدید نباشد» و چین برای حفظ انسجام سازمان باید بین این دو رقیب موازنه ایجاد کند[11]. در نتیجه، روابط سه جانبه چین، آذربایجان و پاکستان با حساسیت هند پیوند خورده و بر سیاستگذاری پکن تأثیر می گذارد.

چین در مناقشه قره باغ کوشیده بی طرف بماند و هم زمان بر حمایت از حاکمیت و تمامیت ارضی آذربایجان تأکید کند. ارمنستان در مقابل، به سمت همکاری با هند گرایش یافته و توافق های بزرگ تسلیحاتی با دهلی نو امضا کرده است؛ هند نیز از مواضع ارمنستان در سازمان های بین المللی حمایت می کند.[12] این صف بندی باعث شده چین در روابط خود با آذربایجان و ارمنستان ملاحظاتی درنظر گیرد. پکن علاقه ای به تبدیل شدن جنگ قره باغ به جبهه ای دیگر از رقابت خود با هند ندارد و به همین دلیل همچنان بر اصل بی طرفی فعال تأکید دارد. علی رغم فروش تسلیحات به آذربایجان، چین هنوز سامانه های پیچیده تر مانند جنگنده نسل چهارم یا موشک های بالستیک را به این کشور صادر نکرده و از طرفی به ارمنستان نیز کمک چندانی نکرده است؛ این رفتار نشان می دهد که روابط با آذربایجان بر اساس منافع اقتصادی و ژئواستراتژیک است و نه اتحاد نظامی.

4. جایگاه جمهوری آذربایجان در رقابت چین با غرب

هرچند جمهوری آذربایجان در راهبرد حمل ونقلی چین نقشی مهم دارد و پروژه های اقتصادی گسترده با سرمایه چینی اجرا می شود، روابط دو کشور بیشتر عمل گرایانه و مبتنی بر منافع مشترک است تا اتحاد استراتژیک. چین در بیانیه مشترک ۲۰۲۵ از استقلال و تمامیت ارضی آذربایجان پشتیبانی کرد و بر همکاری امنیتی تأکید نمود، اما این حمایت به معنای تعهد دفاعی یا مداخله نظامی نیست. سیاست خارجی چین بر اصل عدم مداخله و حل وفصل صلح آمیز مناقشات استوار است؛ پکن تا کنون هیچ تعهد دفاعی رسمی در قبال آذربایجان ارائه نکرده و فروش تسلیحات نیز بیشتر به دلیل منافع تجاری و رقابت با روسیه و ترکیه برای بازارهای تسلیحاتی است.

آذربایجان نیز رویکرد چندجانبه گرایی متوازن را دنبال می کند و علاوه بر چین، روابط نزدیک با ترکیه، روسیه، اسرائیل، اتحادیه اروپا و ایالات متحده دارد. این کشور در تلاش است تا با استفاده از پروژه های حمل ونقل و انرژی خود را به عنوان کریدور اصلی بین شرق و غرب تثبیت کند و از رقابت قدرت های بزرگ برای جذب سرمایه و تکنولوژی بهره ببرد.

سیاست خارجی باکو به گونه ای طراحی شده تا به دور از انتخاب های صفر و یکی باشد. گزارش مرکز تحلیل روابط بین الملل آذربایجان می نویسد که تلاش برای عضویت این کشور در سازمان همکاری شانگهای و همکاری با چین در چارچوب راهبرد کریدور میانی باعث نشده روابط با غرب تضعیف شود؛ آذربایجان همچنان از طریق کریدور گاز جنوبی به اتحادیه اروپا گاز صادر می کند و همزمان در طرح های حمل و نقل و انرژی ابتکار کمربند و جاده مشارکت دارد.[13] این مجموعه شواهد نشان می دهد که روابط اقتصادی و انرژی با غرب همچنان برای آذربایجان اهمیت استراتژیک دارد و باکو با حفظ نقش «پل» میان شرق و غرب تلاش می کند وابستگی اش به یک بازیگر خاص کاهش یابد.

پکن آذربایجان را به عنوان قطب راهبردی در معماری نوین اوراسیا می بیند. مقاله تحلیلی مؤسسه آسیای مرکزی و قفقاز یادآور می شود که چین پس از جنگ دوم قره باغ و حمله روسیه به اوکراین، اهمیت قفقاز جنوبی را دوباره ارزیابی کرد.[14]  چین در این شراکت گسترده سرمایه گذاری های سنگینی در زیرساخت های حمل ونقل، صنعت، انرژی های تجدیدپذیر و اقتصاد دیجیتال انجام می دهد و آذربایجان را گره مرکزی شبکه های زمینی چین–اروپا می نامد.

از منظر بلوک بندی جهانی، پکن آذربایجان را بازیگری مستقل می بیند که هنوز جذب بلوک غرب نشده و می تواند به عنوان محور کریدور میانی در ساختار چندقطبی آینده ایفای نقش کند. چین تلاش نمی کند باکو را در محور ضدغربی قرار دهد، بلکه با ارائه سرمایه گذاری و فناوری می کوشد نفوذ خود را پیش از ورود رقبا تثبیت کند. در عمل، آذربایجان تلاش کرده است به سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس نزدیک شود. کارشناسان چینی و آذربایجانی تاکید می کنند که چین احترام به استقلال و تمامیت ارضی را اصل می داند و باکو نیز از این رویکرد استقبال می کند؛ در نتیجه، اگرچه پکن خواهان تقویت پیوندها پیش از جذب احتمالی آذربایجان به غرب است، اما روابط دو طرف بیشتر بر زیرساخت، تجارت و امنیت اقتصادی متمرکز شده و به معنای قطع ارتباط با غرب یا تبدیل آذربایجان به عضو یک بلوک ضدغربی نیست.[15]

5. ابعاد ژئواکونومیک و فناوری

• کریدور میانی

کریدور میانی[16] در سال های اخیر اهمیت پیدا کرده است. این تحلیل وجود دارد که آذربایجان تنها مسیر زمینی به اروپا است که روسیه را دور می زند و به همین دلیل نقش محوری در راهبرد متنوع سازی چین دارد.[17] راه آهن باکو–تفلیس–قارص و بندر تجاری بین المللی باکو، بندر آلات، اجزای کلیدی این کریدورند و امکان انتقال کالا را از چین به اروپا در حدود دو هفته فراهم می کنند. این کریدور جایگزینی امن تر برای مسیرهای دریایی تحت تاثیر تنش های دریای سرخ و تنگه مالاکا است. پس از حمله روسیه به اوکراین و تحریم های گسترده، وابستگی چین به مسیر زمینی شمال کاهش یافته و چین برای دسترسی به بازارهای اروپایی به مسیر «کریدور میانی» نیاز بیشتری پیدا کرده است.[18] بنابراین پایداری و امنیت زیرساخت های حمل ونقل آذربایجان برای چین حیاتی است.

• کریدور زنگزور

پروژه کریدور زنگه زور بُعد ژئوپلیتیک دارد. آمریکا تلاش می کند از این مسیر برای کاهش نفوذ چین و روسیه در آسیای مرکزی استفاده کند و مدیریت بخش ارمنستان را به شرکت های خصوصی آمریکایی واگذار کرده است. این پروژه ممکن است به صحنه رقابت های قدرت های بزرگ تبدیل شود؛ از طرفی، چین این مسیر را بخشی از کریدور میانی می داند و تمایل دارد به عنوان مسیری تکمیلی برای اتصال به اروپا استفاده شود. مقامات آذربایجانی نیز تأکید می کنند که پروژه کریدور زنگه زور باید در راستای اقتصاد و صلح باشد و نباید به طرحی ضدچینی تبدیل شود.[19]

• بازار و سرمایه گذاری

آذربایجان مقصد مهم صادرات و محل سرمایه گذاری شرکت های چینی است. شاهین مصطفی اف[20] ، معاون نخست وزیر آذربایجان، اعلام کرد که تا سپتامبر ۲۰۲۵ حجم تجارت دو کشور ۳٫۴ میلیارد دلار بود که نسبت به سال قبل ۲۸ درصد رشد داشت؛ بیش از ۳۷۰ شرکت چینی در این کشور فعالیت دارند و مجموع سرمایه گذاری های چین از ۹۵۰ میلیون دلار فراتر رفته است.[21] چین چهارمین شریک تجاری بزرگ آذربایجان و بزرگ ترین صادرکننده کالا به این کشور محسوب می شود.

چند پروژه انرژی سبز نیز با همکاری شرکت های چینی اجرا می شود: لو می[22]،سفیر چین در باکو، آغاز ساخت نیروگاه خورشیدی ۱۰۰ مگاواتی گوبوستان[23] و مشارکت شرکت های چینی در نیروگاه بادی ۲۴۰ مگاواتی خیزی–آبشرون[24] را اعلام کرد.[25] همچنین شرکت سینوپک[26] با شرکت نفت دولتی آذربایجان[27] در زمینه پالایش و پتروشیمی همکاری می کند. همکاری در زمینه انرژی های تجدیدپذیر شامل نیروگاه خورشیدی شناور ۱۰۰ مگاواتی و سامانه ذخیره باتری ۳۰ مگاواتی در دریاچه بویک شور[28]، و مزایده برای احداث نیروگاه بادی فراساحلی ۲ گیگاواتی در دریای خزر است.[29]

• اقتصاد دیجیتال و فناوری های جدید

پس از سفر علی اف به پکن در آوریل ۲۰۲۵، ۲۰ سند همکاری در حوزه های عدالت، توسعه سبز، اقتصاد دیجیتال، حقوق مالکیت فکری و هوافضا امضا شد.[30] دولت آذربایجان همکاری در هوش مصنوعی، شهرهای هوشمند و اقتصاد دیجیتال را از اولویت های خود دانسته و خواهان بهره گیری از تجربه چین است.
چین نیز به طور روزافزون باکو را به عنوان دروازه چندبعدی برای جریان کالا، خدمات، نوآوری و تبادل حاکمیتی در چارچوب طرح های جهانی توسعه[31] می بیند.[32]

در نهایت می توان گفت اهمیت ژئواستراتژیک و اقتصادی آذربایجان برای چین، واقعی و رو به افزایش است؛ اما نه به حدی که چین امنیت این کشور را تضمین کند یا در نزاع های آن علیه ارمنستان یا دیگران مداخله نظامی انجام دهد. پکن در صورت تهدید پروژه های کمربند و راه یا سرمایه گذاری های خود ممکن است حمایت اطلاعاتی یا تجهیزات بیشتری ارائه دهد، ولی احتمال اعزام نیرو یا ورود به جنگ اندک است. از منظر آذربایجان، استفاده از بازار چین و دسترسی به فناوری ها و سرمایه های این کشور فرصت مناسبی برای تنوع بخشی به اقتصاد و تقویت توان نظامی به شمار می رود، اما وابستگی بیش از حد می تواند منافع راهبردی این کشور را در برابر فشارهای احتمالی پکن آسیب پذیر کند.

منابع:

[1]https://defensemirror.com/news/40480#:~:text=Footage%20from%20preparations%20for%20a,fourth%20user%20of%20the%20system%C2%A0globally

[2] https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/07/azerbaijan-may-have-strengthened-its-air-defense-with-chinese-missiles/

[3] https://www.thecaliforniacourier.com/azerbaijani-intelligence-abounds-in-chinese-drone-technology/#:~:text=Intelligence%20Online%C2%A0has%20learned%20Azerbaijan%E2%80%99s%20defence,Drones%2C%20based%20in%20Nanchang

[4]https://english.www.gov.cn/news/202504/23/content_WS6808935ac6d0868f4e8f1ffd.html#:~:text=Azerbaijan%20stands%20ready%20to%20work,and%20regional%20affairs%2C%20Aliyev%20said

[5] https://president.az/en/articles/view/68634#:~:text=10,enterprises%20of%20the%20two%20countries

[6] Global Security Initiative (GSI)

[7] Global Civilization Initiative (GCI)

[8] https://hagueresearch.org/bridging-eurasia-china-azerbaijan-relations-the-middle-corridor-and-the-belt-and-road-initiative/#:~:text=China%E2%80%99s%20global%20initiatives,and%20stability%20through%20multilateral%20platforms

[9] https://jamestown.org/program/azerbaijan-attempts-pragmatic-diplomacy-at-sco-summit/#:~:text=Cooperation%20Organization%20,platforms%20such%20as%20the%20SCO

[10] https://caspianpost.com/opinion/azerbaijan-strengthens-ties-with-pakistan-and-china-amid-india-s-pressure#:~:text=The%20relationship%20between%20Baku%20and,22%20on%20the%20international%20stage

[11] https://jamestown.org/program/azerbaijan-attempts-pragmatic-diplomacy-at-sco-summit/#:~:text=On%20August%2030%2C%20Azerbaijani%20President,59%2C%20July%2017%20%2C%2061

[12] https://thediplomat.com/2025/05/china-and-indias-quiet-competition-in-the-south-caucasus/#:~:text=Despite%20India%E2%80%99s%20deepening%20alignment%20with,increase%20from%20the%20previous%20year

[13] https://aircenter.az/en/single/sco-tianjin-summit-2025-azerbaijans-expanding-role-in-eurasian-cooperation-1899#:~:text=networks,BRI%20routes%20through%20the%C2%A0Middle%20Corridor

[14] https://cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13870-has-the-west-lost-azerbaijan#:~:text=While%20Russia%20acted%20following%20long,the%20evolving%20South%20Caucasus%20order

[15] https://cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13870-has-the-west-lost-azerbaijan#:~:text=Azerbaijan%20has%20not%20%E2%80%9Cabandoned%E2%80%9D%20the,symbolic%20gestures%2C%20and%20ideological%20critiques

[16] Trans-Caspian International Transport Route (TITR) یا همان ترانس-کاسپین

چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر، آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می کند.

[17] https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13891-chinas-road-to-europe-passes-through-azerbaijan.html#:~:text=advancing%20the%20prospects%20of%20the,of%20its%20Eurasian%20economic%20strategy

[18] https://www.orfonline.org/expert-speak/china-s-strategic-play-in-the-south-caucasus#:~:text=Georgia%2C%20Azerbaijan%2C%20and%20Kazakhstan%2C%20it,which%20was%20established%20in%202023

[19] https://aze.media/tripp-zangezur-corridor-must-serve-both-peace-and-connectivity/#:~:text=terrain,of%20technological%20and%20logistical%20modernization

[20] Shahin Mustafayev

[21] https://aze.media/azerbaijan-and-china-enter-a-new-stage-of-economic-and-technological-cooperation/#:~:text=China%20ranks%20as%20Azerbaijan%E2%80%99s%20fourth,interview%20with%20China%E2%80%99s%20People%E2%80%99s%20Daily

[22] Lu Mei

[23] Gobustan solar power plant

[24] Khizi-Absheron wind power plant

[25] https://caucasuswatch.de/en/news/china-becomes-azerbaijans-fourth-largest-trading-partner-and-top-exporter.html#:~:text=On%20September%208%2C%20Lu%20Mei%2C,electric%20buses%20is%20planned%20to

[26] Sinopec

[27] State Oil Company of the Azerbaijan Republic (SOCAR)

[28] Lake Boyukshor

[29] https://caspianpost.com/opinion/china-s-growing-investment-and-infrastructure-initiatives-in-azerbaijan#:~:text=intergovernmental%20and%20corporate%20agreements%20were,storage%20system%20on%20Lake%20Boyukshor

[30]https://english.www.gov.cn/news/202504/23/content_WS6808935ac6d0868f4e8f1ffd.html#:~:text=Azerbaijan%20stands%20ready%20to%20work,and%20regional%20affairs%2C%20Aliyev%20said

[31] Global Development Initiative (GDI)

[32] https://hagueresearch.org/bridging-eurasia-china-azerbaijan-relations-the-middle-corridor-and-the-belt-and-road-initiative/#:~:text=independence%2C%20and%20territorial%20integrity%2C%20as,%E2%80%9Cthree%20evils%E2%80%9D%E2%80%94terrorism%2C%20separatism%2C%20and%20extremism