برگزاری «نشست قدس» به میزبانی نتانیاهو با حضور نخست‌وزیر یونان و رئیس‌جمهور قبرس در اواخر سال گذشته میلادی و توافقی که پس از آن برای انجام مانورهای نظامی مشترک اسرائیلی–یونانی–قبرسی صورت گرفت، سطح آماده‌باش ترکیه را افزایش داد. در نتیجه، شرق مدیترانه به عرصه وسیع‌تری برای تقابل ژئوپلیتیکی میان آنکارا و تل‌آویو بدل شده است که در مقایسه با میدان سوریه، دامنه‌ای وسیع‌تر و پیچیده‌تر دارد.

ائتلاف اسرائیلی برای محاصره ترکیه

تل‌آویو در پی آن است که با تکیه بر فرمول «۳+۱» و با مشارکت واشنگتن، منظومه‌ای جدید از ائتلاف‌ها را بنیان نهد؛ منظومه‌ای که بر شراکتی اعلام‌نشده، به‌ویژه در حوزه‌های انرژی و امنیت، استوار است و سه دولت منطقه‌ای را در کنار ایالات متحده گرد هم می‌آورد. این همکاری‌ها شامل مانورهای دریایی مشترک، تبادل فناوری‌های دفاعی و برنامه‌های مقابله با تروریسم می‌شود.

این تحرک اسرائیلی صرفاً به تضعیف مطالبات دریایی ترکیه محدود نمی‌شود، بلکه با کنار گذاشتن یا محاصره ترکیه، نقشه ائتلاف‌های امنیتی و اقتصادی منطقه را از نو ترسیم می‌کند. در همین راستا، بنیامین نتانیاهو در واکنش به اظهارات اخیر اردوغان، انتقاداتی مستقیم مطرح کرد و گفت: «کسانی که رؤیای احیای امپراتوری‌های گذشته را در سر می‌پرورانند، بهتر است به‌سادگی آن را فراموش کنند.»

تقویت ائتلاف نظامی تل‌آویو، یک چرخش ژئوپلیتیکی مهم در شرق مدیترانه به‌شمار می‌آید؛ چرخشی که با ایجاد ساختاری امنیتی همسو با غرب و متمرکز بر اسرائیل، آشکارا در پی مهار نفوذ ترکیه است، به‌ویژه در مناطق دریایی مورد مناقشه که تنش‌ها میان ترکیه و کشورهای شرق مدیترانه همچنان ادامه دارد. این همکاری‌ها جایگاه منطقه‌ای اسرائیل را خارج از چارچوب جنگ غزه تقویت می‌کند و برای آن شراکت‌های راهبردی فراهم می‌آورد که تا حدی انزوای بین‌المللی ناشی از سیاست‌هایش در قبال فلسطین را جبران می‌کند.

نقش قبرس

در مقابل، مشارکت قبرس به گسترش عمق راهبردی اسرائیل می‌انجامد و محاسبات منطقه‌ای ترکیه را، به‌ویژه در پرونده‌های اکتشاف انرژی و دسترسی دریایی، پیچیده‌تر می‌سازد. در سپتامبر گذشته، تل‌آویو پایگاه‌های موشکی در قبرس یونانی ایجاد کرد و گزارش‌هایی نیز از وجود طرحی برای تأسیس یک پایگاه هوایی در این جزیره با اهمیت راهبردی منتشر شد. هم‌زمان، ارتش اسرائیل دامنه استقرار خود را در مواضعی گسترش داد که امکان گلوله‌باران دمشق با سلاح توپخانه‌ای را فراهم می‌کند.

قبرس از زاویه‌ای دیگر نیز برای اسرائیل اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه نتانیاهو به‌صراحت از تمایل خود برای احیای پروژه کریدور اقتصادی «هند–خاورمیانه–اروپا» (IMEC) سخن گفته است که در جریان جنگ غزه متوقف شد. جزیره قبرس در مسیر این پروژه جایگاهی راهبردی دارد.

پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳، اسرائیل به حملات خود ادامه و دامنه نفوذش را گسترش داده است و با محدود کردن ایران در سوریه و لبنان به اهداف خود دست یافته؛ تا جایی که امروز ترکیه به تنها رقیب منطقه‌ای و بزرگ‌ترین تهدید برای پروژه‌های آینده اسرائیل بدل شده است.
با تیره‌تر شدن روابط در جبهه یونان–ترکیه در ماه‌های اخیر، به‌ویژه در پی کنار گذاشتن آنکارا از برنامه «SAFE» اتحادیه اروپا، آتن و نیکوزیا می‌کوشند توازنی ظریف میان گسترش ائتلاف‌های منطقه‌ای خود، به‌ویژه با اسرائیل و مصر و حفظ آرامش دریای اژه برقرار کنند.

همکاری نیروهای دموکراتیک سوریه و تل‌آویو

همزمان با این نشست سه‌جانبه، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در جریان یک کنفرانس مطبوعاتی مشترک با همتای سوری خود در دمشق، تأکید کرد که هماهنگی نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) با اسرائیل، بزرگ‌ترین مانع در مسیر اجرای توافق ۱۰ مارس به‌شمار می‌آید.

در واکنش به پروژه کریدور هند که با حمایت اسرائیل دنبال می‌شود، ترکیه پروژه «جاده توسعه» را راه‌اندازی کرده است که با هزینه کم‌‌تر خلیج فارس را از طریق خاک عراق و ترکیه به اروپا و آسیای مرکزی متصل می‌کند. با این حال، مهم‌ترین موانع پیش روی این پروژه، از یک‌سو نفوذ ایران و از سوی دیگر تهدیدات امنیتی در عراق و سوریه است. این امر توضیح می‌دهد که چرا آنکارا به‌دنبال راه‌حلی سیاسی برای مسئله کردهاست تا امنیت زنجیره‌های تأمین منطقه‌ای خود را در آینده تضمین کند. ترکیه نگران شکل‌گیری ائتلافی منطقه‌ای میان SDF و دروزی‌های جنوب سوریه با حمایت تل‌آویو است؛ ائتلافی که می‌تواند پروژه‌های آنکارا برای اتصال شرق آسیا به اروپا از طریق خاورمیانه را با مشکل مواجه کند.

همکاری محتمل ایران و ترکیه

ترکیه همچنین در پی محدود کردن فعالیت‌های اسرائیل است و تلاش‌هایی را برای ساخت و بهره‌برداری از ایستگاه‌های راداری هشدار زودهنگام در سوریه آغاز کرده تا هواپیماهای اسرائیلی را رصد کند؛ اقدامی که می‌تواند عملیات‌های هوایی آینده اسرائیل علیه ایران را مختل سازد. افزون بر این، وزارت دفاع ترکیه در جریان سفر وزیر دفاع این کشور به تهران در ۲۴ سپتامبر، امنیت ایران را «بخشی جدایی‌ناپذیر از امنیت ترکیه» توصیف کرد.

با توجه به هم‌زمانی این تحولات با نقش محوری واشنگتن در خاورمیانه از غزه تا سوریه و نیز در شرق مدیترانه، دیدار نتانیاهو با رئیس‌جمهور آمریکا در مارالاگو ابعاد و دلالت‌های متعددی یافته است؛ به‌ویژه با توجه به اصرار دونالد ترامپ بر تمجید از رئیس‌جمهور ترکیه در حضور نتانیاهو، که می‌توان آن را نشانه‌ای از احتمال ایفای نقش میانجی‌گرانه واشنگتن میان تل‌آویو و آنکارا در هفته‌های آینده دانست. تحولات شتابان شرق مدیترانه از چشم‌انداز منطقه‌ای بسیار پیچیده‌ای پرده برمی‌دارد؛ جایی که ملاحظات امنیتی با پروژه‌های انرژی و کریدورهای اقتصادی در هم تنیده‌اند و ائتلاف‌ها در میانه تداوم منازعات، از غزه تا سوریه در حال بازتعریف هستند.