اندیشکده تهران

نابودی هواپیمای آواکس: ضربه راهبردی ایران به برتری هوایی آمریکا

حملات موشکی ایران به آمریکا، اسرائیل و متحدانشان، انواع مختلفی از هواپیماهای نظامی با ارزش بالا را که در تجاوز علیه کشور مورد استفاده قرار می‌گرفتند، منهدم کرده است. با این حال، مهم‌ترین و برجسته‌ترین مورد تا به امروز، انهدام هواپیمای E-3 Sentry (آواکس) است که به‌عنوان نماد برتری هوایی آمریکا شناخته و از آن به‌عنوان گران‌قیمت‌ترین هواپیمای پشتیبانی نظامی یاد می‌شود.

انهدام هواپیمای E-3 آواکس رویدادی بی‌سابقه به شمار می‌رود. این هواپیما با ارزشی در حدود ۵۰۰ میلیون دلار، یکی از گران‌ترین هواپیماهای پشتیبانی نیروی هوایی محسوب می‌شود و در کنار E-4B Nightwatch از نظر قیمت قابل مقایسه است. اما مهم‌تر از هزینه مالی آن، نقش کلیدی آن در جبران خسارات سنگینی است که پایگاه‌های آمریکا در پی نابودی ده‌ها سامانه راداری پیشرفته متحمل شده‌اند.

انهدام هواپیمای راداری E-3 و اختلال در تلاش‌های تجاوزگرانه آمریکا و اسرائیل

نیروی هوایی آمریکا یک فروند هواپیمای E-3 Sentry (آواکس) را که برای مأموریت‌های هشدار زودهنگام و کنترل طراحی شده بود، به همراه تجهیزات آن از دست داد. همچنین، در حمله موشکی به پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در عربستان، بیش از سه فروند هواپیمای سوخت‌رسان KC-135 Stratotanker نیز منهدم شدند. این حملات تلفات قابل توجهی بر جای گذاشت؛ برآوردهای محافظه‌کارانه از زخمی شدن دست‌کم ۱۰ نفر از نیروهای نیروی هوایی آمریکا حکایت دارد، در حالی که برخی تخمین‌ها رقم بسیار بالاتری را نشان می‌دهند.

در جریان حملات «وعده صادق ۴» ایران، طی دو هفته، ۱۷ تأسیسات نظامی آمریکا هدف قرار گرفتند. این حملات سامانه‌های حیاتی راداری مرتبط با دفاع موشکی آمریکا را هدف قرار دادند. از جمله دستاوردهای مهم در روزهای ابتدایی این عملیات، انهدام سامانه‌های راداری با ارزش مجموع ۲.۷ میلیارد دلار بود؛ از جمله یک رادار AN/FPS-132 به ارزش ۱.۱ میلیارد دلار در قطر و دو رادار AN/TPY-2 در اردن و امارات متحده عربی که ارزش هر یک بین ۵۰۰ میلیون تا ۱ میلیارد دلار برآورد می‌شود. بنابراین، انهدام هواپیمای E-3 توانایی نیروی هوایی در جبران این خسارات از طریق پشتیبانی راداری هوابرد را محدود خواهد کرد.

پیش از آغاز جنگ، نیروی هوایی آمریکا بخش عمده ناوگان عملیاتی خود را در اردن، شمال عربستان، جنوب عراق و شرق مدیترانه مستقر کرده بود تا نظارت مستمر بر پهپادها و موشک‌های ایرانی را فراهم کند. با وجود تمرکز گسترده سامانه‌های دفاع هوایی و رهگیری موشکی در اسرائیل، حملات ایران به نرخ موفقیتی بین ۳۰ تا ۸۰ درصد دست یافته‌اند که در حال افزایش نیز هست؛ موضوعی که منابع اسرائیلی آن را به نابودی شبکه گسترده راداری منطقه نسبت می‌دهند. از این رو، انهدام هواپیمای E-3 بدون تردید به افزایش موفقیت حملات ایران کمک خواهد کرد.

در همین راستا، حمله به پایگاه هوایی شاهزاده سلطان، دست‌کم به پنج هواپیمای سوخت‌رسان KC-135 آمریکا آسیب وارد کرد. چند روز بعد، گزارش‌های گسترده‌ای حاکی از آن بود که یک حمله موشک بالستیک، هواپیمای هشدار زودهنگام و کنترل هوابرد Saab GlobalEye متعلق به نیروی هوایی امارات را که نقشی مشابه E-3 ایفا می‌کند، منهدم کرده است. برخی برآوردها حتی حاکی از آن است که این هواپیمای اماراتی ساخت سوئد، از راداری پیشرفته‌تر و مدرن‌تر نسبت به نمونه آمریکایی برخوردار است.

ضربه راهبردی ایران

بنابراین، انهدام هواپیمای E-3 آواکس را نمی‌توان صرفاً یک خسارت تاکتیکی منفرد تلقی کرد، بلکه باید آن را بخشی از تغییری گسترده‌تر در موازنه درگیری دانست؛ جایی که ابزارهای برتری هوایی آمریکا در برابر هدف‌گیری مستقیم آسیب‌پذیر شده‌اند و بخش مهمی از توان خود برای مدیریت نبرد و کنترل میدان عملیات را از دست داده‌اند. این رویداد به‌عنوان یکی از دستاوردهای بی‌سابقه ایران ثبت می‌شود، چرا که در تاریخ ایالات متحده نمونه‌ای مشابه نداشته است. با فرسایش شبکه راداری زمینی و کاهش توان هشدار زودهنگام هوابرد، حاشیه امنیتی که نیروهای آمریکا و اسرائیل می‌توانستند در آن با ایمنی عمل کنند، در حال کاهش است.

این تحول، معادله بازدارندگی متفاوتی را تثبیت می‌کند؛ معادله‌ای مبتنی بر این فرض که عمق عملیاتی دیگر امن نیست و هزینه راهبردی تجاوز دیگر صرفاً با تلفات مستقیم سنجیده نمی‌شود، بلکه شامل از دست رفتن برتری فناوری نیز هست. در نتیجه، تداوم این روند فرسایش کیفی ممکن است واشنگتن و متحدانش را وادار کند تا محاسبات خود را به‌طور اساسی بازنگری کنند؛ نه‌تنها درباره نحوه اداره جنگ، بلکه حتی درباره امکان‌پذیری ادامه آن.

منبع: الخنادق