در تاریخ ۲۹ ژانویه/ ۹ بهمن، اتحادیه اروپا بر پایه پیشنهاد ایتالیا، سازمان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست گروه‌های تروریستی ثبت نمود. این تصمیم‌گیری، هرچند با توجیهاتی چون مواجهه با اعتراضات داخلی و همکاری‌های نظامی سپاه با فدراسیون روسیه صورت پذیرفته است، لیکن در باطن، ریشه در مجموعه‌ای از عوامل ژئوپلیتیکی و درهم‌تنیده دارد که روابط ایران و اروپا را به عرصه‌ای از تنش‌های نوین وارد می‌سازد.

خاستگاه تروریستی اعلام کردن سپاه

تلاش برای حفظ وحدت: روابط فراآتلانتیک معاصر، نه تنها ثبات امنیتی و اقتصادی اتحادیه اروپا را متزلزل نموده، بلکه به‌گونه‌ای ویژه، انسجام درونی این اتحادیه را تحت تأثیر قرار داده است. افشای مکاتبه محرمانه رئیس‌جمهور فرانسه، امانوئل مکرون، با دونالد ترامپ و نیز ارائه این طرح از سوی ایتالیا، حاکی از آن است که رهبران اروپایی در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری درصددند از رهگذر ابتکاراتی نظیر اتحاد در برابر ایران، پیوندهای خود با ایالات متحده را استحکام بخشیده و پیمان فراآتلانتیک را پاس دارند. به همین دلیل، آنان با تصویب این تصمیم، بیش از آنکه در پی مقابله با ایران باشند، در جست‌وجوی حرکتی وحدت‌آفرین در دو سطح درون‌اروپایی و فراآتلانتیک هستند. در این میان، پرونده ایران به دلیل فقدان هزینه زیاد و پیچیدگی‌های موجود در پرونده‌های چین و روسیه، به مثابه گزینه‌ای مطلوب برای تحقق این وحدت عمل می‌کند.

افکار عمومی و اعتبار اخلاقی: علاوه بر این، اروپا که به واسطه مواضعش در قبال جنگ غزه، اعتبار اخلاقی‌اش به شدت مخدوش گردیده، می‌کوشد با این اقدام و تحت عنوان دفاع از حقوق بشر بخشی از حیثیت ازدست‌رفته خویش را بازسازی نماید. همچنین، نباید از نقش لابی اسرائیل و نیز گروه‌های اپوزیسیون ایرانی غافل ماند که با فعالیت‌های گسترده تبلیغاتی و تأثیرگذاری بر رسانه‌ها، توانسته‌اند بر ذهنیت تصمیم‌سازان اروپایی اثر بگذارند.

مشروعیت‌بخشی به اقدام نظامی علیه ایران: اتحادیه اروپا توان حضور و مشارکت جدی برای حمله به ایران را ندارد اما این اقدام نشانه‌ای از حمایت ضمنی این اتحادیه از اقدام نظامی اسرائیل و آمریکا علیه ایران است. همچنین این اقدام می‌تواند آماده‌سازی اذهان در صورت حضور ناتو در هرگونه منازعه نظامی علیه ایران باشد.

روسیه: از جمله دیگر انگیزه‌های پشت این تصمیم که از سوی کشورهای بالتیک دنبال می‌شد، همکاری‌های نظامی سپاه پاسداران با روسیه بوده است. این کشورها می‌کوشند ایران را به سبب مشارکت در جنگ اوکراین مجازات کنند و تحریم و تروریستی اعلام کردن سپاه بخشی از این روند بوده است.

واکنش ایران

با توجه به تعدد تنش‌های ایران و اروپا در سالیان اخیر، اقداماتی نظیر تحریم‌ها و برچسب‌زنی تروریستی عمدتاً ماهیتی نمادین با تأثیراتی زمینه‌ای دارند و ایران نیز در پاسخ اقدامات متقابل نمادین همچون تروریستی اعلام کردن ارتش‌های اروپایی را اعلام کرد. با این حال، این تروریستی اعلام کردن می‌تواند باعث شود تا امنیت نیروهای اروپایی حاضر در خلیج فارس و شامات بیشتر تحت خطر قرار گیرد و در صورت وقوع جنگ، احتمال هدف قرار گرفتن آنها نیز وجود داشته باشد. علاوه بر این، ایران می‌تواند با تقویت همکاری‌های نظامی با روسیه نیز به این اقدام پاسخ دهد، گرچه این اقدام نیز به دلیل محدودیت‌های داخلی بیشتر جنبه نمادین خواهد داشت.

آینده روابط ایران و اروپا

پیامد نخست این رویداد، افزایش ادراک تهدید در ایران نسبت به اروپا و همطراز دانستن این کشورها با ایالات متحده در سطح خصومت است. این مسئله، بر پیچیدگی و غامض‌تر شدن روابط دوجانبه خواهد افزود. هرچند اقدام اتحادیه اروپا عمدتاً نمادین تلقی می‌شود، اما مهم‌ترین تبعات منفی آن متوجه شهروندان ایرانی مقیم اروپا خواهد بود؛ چرا که احتمال اعمال بررسی‌های امنیتی دقیق‌تر و محدودیت‌های مضاعف بر آنان به بهانه ارزیابی ارتباط با نهادهای ایرانی و یا بسته شدن سفارت‌ها وجود دارد.

تصمیم اخیر اروپا نشأت‌گرفته از تلاشی چندبُعدی برای حفظ انسجام درونی و تحکیم روابط فراآتلانتیک است که به نظر نمی‌رسد تأثیر قاطعی بر پویایی این روابط داشته باشد. در مجموع، این اقدام اگرچه ممکن است پیامدهای عمده‌ای برای دولت و نهادهای ایرانی در پی نداشته باشد، لیکن می‌تواند به قطع آخرین زمینه‌های تعامل دیپلماتیک و تشدید بی‌سابقه تنش بین تهران و بروکسل منجر شده و ایران را هرچه بیشتر به سمت روسیه سوق دهد.