با آشکار شدن جزئیات تفاهم‌نامه (MOU) مورد انتظار میان ایالات متحده و ایران، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس احتمالاً از این توافق با ترکیبی از آسودگی خاطر و نگرانی عمیق استقبال خواهند کرد. اگر این تفاهم‌نامه امضا شود، همراه با آتش‌بس ۶۰ روزه، تصویر روشن‌تری از نظم در حال شکل‌گیری در خاورمیانه ارائه خواهد داد. در این مرحله جدید، بازیگران خلیج فارس تلاش‌های خود را برای حفاظت از منافعشان و تضمین پایداری هرگونه توافق با ایران تشدید خواهند کرد.

آسودگی خاطر: جلوگیری از یک فاجعه

نزدیک به سه ماه درگیری و جنگ آسیب روحی شدیدی به شهروندان کشورهای حاشیه خلیج فارس زده است. حتی برخی اقدامات حفاظتی دولت، مانند اپلیکیشن تلفن همراهی که برای هشدار درباره حملات ورودی طراحی شده بود، خود موجب افزایش نگرانی مردم شد.

در مجموع، تلاش‌ها برای کاهش آثار جنگ به تقویت تاب‌آوری کمک کرده است، اما افزایش قیمت‌ها و کمبود برخی کالاها همچنان ادامه دارد. فراتر از آسیب‌های انسانی، بیشتر کشورهای خلیج فارس با تهدیدی حیاتی برای اقتصاد خود نیز مواجه بوده‌اند؛ تهدیدی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز و حملات مستقیم به زیرساخت‌های انرژی. همه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس بخشی از زیرساخت‌های انرژی خود اعم از تأسیسات ذخیره‌سازی، حمل‌ونقل، پالایش یا تولید را در حملات ایران از دست داده‌اند.

اگر دولت ترامپ تصمیم می‌گرفت تهدیدهای مکرر خود مبنی بر حمله به زیرساخت‌های انرژی و غیرنظامی ایران را عملی کند، مرحله بعدی جنگ می‌توانست برای کشورهای خلیج فارس فاجعه‌بار باشد. تولید انرژی که ستون فقرات اقتصاد این کشورهاست، پیش از این نیز دچار اختلال شده بود. علاوه بر آن، برنامه‌های بلندپروازانه تنوع‌بخشی اقتصادی این کشورها نیز به خطر افتاده بود. در صورت ازسرگیری جنگ، چشم‌انداز جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی نیز به شدت تضعیف می‌شد.

نگرانی: همزیستی با ایران

توافق احتمالی، حکومتی جسورتر را در تهران بر جای می‌گذارد که خود را پیروز این رویارویی می‌داند. اکنون منطقه باید با ایرانی کنار بیاید که همچنان از طریق حفظ توانمندی‌های موشکی و پهپادی خود قادر است هر زمان که بخواهد تنگه هرمز را مختل کند. کشورهای عربی خلیج فارس همچنین نگران آن هستند که ایران، هرچند با شبکه‌ای تضعیف‌شده، همچنان روابط خود را با گروه‌های نیابتی و شرکای منطقه‌ای در سراسر خاورمیانه حفظ کرده باشد. مهم‌ترین مطالبه کشورهای عضو شورای همکاری، بازگشت وضعیت تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ است؛ اما بر اساس مفاد گزارش‌شده تفاهم‌نامه، تحقق این هدف چندان محتمل به نظر نمی‌رسد.

چشم‌انداز آینده

در حالی که کشورهای خلیج فارس هنوز در حال هضم پیامدهای گسترده تحولات جنگ با ایران هستند، اکنون تلاش‌های خود را برای مدیریت «وضعیت جدید» تشدید خواهند کرد.

در مواجهه با ایرانی که همچنان قادر به تهدید منطقه است و همچنین در شرایطی که تردیدهایی درباره قابلیت اتکای ایالات متحده به‌عنوان ضامن امنیتی وجود دارد، کشورهای خلیج فارس احتمالاً بر سه محور اصلی تمرکز خواهند کرد: تقویت توان دفاعی داخلی، گسترش همکاری‌های امنیتی درون‌منطقه‌ای و متنوع‌سازی شرکای امنیتی و اقتصادی برای تکمیل روابط با آمریکا و مدیریت چالش ایران.

برای بسیاری از این کشورها، تقویت دفاع ملی از طریق ایجاد مشارکت‌های متنوع اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت. انتظار می‌رود کشورهای خلیج فارس توافق‌های دفاعی جدیدی با کشورهای اروپایی و شرق آسیا منعقد کنند.

با وجود اختلافات شناخته‌شده میان برخی اعضای شورای همکاری، به‌ویژه عربستان سعودی و امارات، برخی مقام‌های منطقه‌ای تأکید می‌کنند که همکاری‌های اطلاعاتی، امنیتی و نظامی میان اعضا نه تنها کاهش نیافته، بلکه عمیق‌تر نیز شده است. انتظار می‌رود این روند در سال‌های آینده ادامه یابد و شامل توسعه امنیت دریایی، افزایش توانایی‌های مین‌روبی برای حفظ آزادی کشتیرانی و همچنین تقویت سامانه‌های مقابله با پهپادها باشد.

در نهایت، بخشی از مدیریت این «وضعیت جدید» به نحوه مواجهه با ایران مربوط می‌شود. هر میزان اعتماد متقابلی که پیش‌تر وجود داشته، اکنون تقریباً از میان رفته است. با این حال، همان‌گونه که تقریباً تمامی افرادی که نویسندگان در قطر با آن‌ها گفت‌وگو کردند تأکید داشتند: «ایران آمده است که بماند».

بازدارندگی موثر مقابل ایران

از نگاه قطر و برخی دیگر از کشورهای خلیج فارس، ایجاد روابط اقتصادی متقابل و وابستگی‌های اقتصادی میان ایران و کشورهای منطقه می‌تواند مؤثرترین ابزار بازدارندگی باشد. بر اساس این دیدگاه، ادغام ایران در یک الگوی اقتصادی مبتنی بر ثبات منطقه‌ای شاید بهترین امید برای مهار رفتارهای بی‌ثبات‌کننده آن در آینده باشد.

نزدیک به سه ماه جنگ نشان داده است که الگوهای سنتی بازدارندگی نظامی در برابر ایران کارایی محدودی دارند. کشورهای خلیج فارس اکنون به این جمع‌بندی رسیده‌اند که برای مواجهه با ایران، نیازمند راهبردی متفاوت و بلندمدت هستند.

منبع: مرکز مطالعات راهبردی و بین‌الملل