با افزایش مجادلات بر سر ابعاد مختلف کنوانسیون حقوقی آکتائو یا خزر، مسئله نفت و گاز دریای خزر مجدد در مرکز توجهات قرار گرفته است.   منابع مختلف ذخایر نفت قابل استحصال دریای خزر را رقمی بین 19 تا 25 میلیارد بشکه تخمین می‌زنند و مقدار ذخایر گاز طبیعی در این دریا حدود ۳ هزار میلیارد متر مکعب برآورد می‌شود. در این میان، بحث‌های فراوانی نیز درباره الگوی پراکندگی این ذخایر نفت و گاز در دریای خزر وجود دارد؛ به‌طور کلی برآورد می‌شود که میزان ذخایر اثبات شده و محتمل نفت و گاز در مجاورت سه کشور آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان بیش از ایران و روسیه باشد. با تشکیل کشورهای جدید در دو سوی دریای خزر پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و در غیاب یک رژیم حقوقی مشخص، اختلافاتی میان کشورهای ساحلی این دریا درباره مالکیت میادین و منابع مذکور پدیدار شد. این اختلافات در بخش‌های شمالی دریای خزر در قالب توافقات دوجانبه میان کشورهای روسیه، قزاقستان و آذربایجان حل و فصل شد. در جنوب دریای خزر اما ایران، آذربایجان و ترکمنستان برای چند دهه پیشرفت چندانی حاصل نکردند.

سهم فعلی بازیگران از نفت و گاز خزر

جمهوری آذربایجان در حال حاضر مهمترین برداشت‌کننده نفت و گاز از دریای خزر است. این کشور به طور متوسط روزانه 650 هزار بشکه نفت و میعانات و 120 میلیون متر مکعب گاز از میادین دریایی خزر برداشت می‌کند. بلوک نفتی آذری-چیراغ-گونشلی (ACG) مهم‌ترین میدان نفتی آذربایجان در دریای خزر و میدان گازی شاه‌ دنیز مهم‌ترین میدان گازی این کشور است. قزاقستان دومین برداشت‌کننده بزرگ از منابع نفت و گاز دریایی خزر است. تنها میدان فعال قزاقستان در محیط دریای خزر، میدان کاشاقان است و قزاق‌ها روزانه حدود 400 هزار بشکه نفت و میعانات و حدود 32.1 میلیون متر مکعب گاز از این میدان برداشت می‌کنند.

ترکمنستان با برداشت روزانه نزدیک به 120 هزار بشکه نفت و میعانات و بین 11 تا 15 میلیون متر مکعب گاز از میادین دریایی خزر سومین بهره‌بردار بزرگ در میان کشورهای ساحلی است. مجموعه میادین موسوم به پروژه بلوک یکم و میدان نفتی چهارکان مهم‌ترین میادین فعال ترکمنستان در دریای خزر به شمار می‌روند. چهارمین ذی‌نفع منابع نفتی دریای خزر از میان کشورهای ساحلی، روسیه است که روزانه حدود 120 هزار بشکه نفت و میعانات از میادین فعال خود در دریای خزر، یعنی میادین نفتی ولادیمیر فیلانوسکی و یوری کورچاگین برداشت می‌کند. بدین ترتیب، ایران را باید تنها کشور از میان کشورهای پنج‌گانه ساحلی در دریای خزر دانست که در حال حاضر انتفاع مشخصی از منابع نفت و گاز دریای خزر ندارد.

ترافیک پروژه‌های اکتشاف و توسعه میادین

در آذربایجان، تکمیل توسعه میدان نفتی/گازی آبشورن با سرمایه‌گذاری مشترک شرکت نفت آذربایجان، توتال و بازوی سرمایه‌گذاری خارجی شرکت ملی نفت ابوظبی مهم‎ترین پروژه توسعه‌ای در بستر دریای خزر محسوب می‌شود. در کنار این پروژه، چهار قرارداد دیگر نیز برای پروژه‌های توسعه‌ای در شاه‌دنیز و بلوک نفتی آذری-چیراغ-گونشلی و دو میدان جدید قره‌باغ و شفق-آسمان با شرکت بیریتیش پترولیوم منعقد شده است که در آخرین مورد، شرکت نفت ترکیه نیز سهامدار است.      

در قزاقستان، مرحله جدید توسعه میدان نفتی کاشاقان مهم‌ترین پروژه توسعه‌ای در محیط دریای خزر محسوب می‌شود و ساختار مالکیت در این پروژه از حیث ترکیب شرکت‌های حاضر جالب توجه است؛ چرا که شرکت‌های اِنی، اکسون‌موبیل، شل، توتال‌انرژی، سی‌ان‌پی‌سی (چین) و اینپکس (ژاپن) در آن حضور دارند. قزاقستان قرارداد توسعه دو میدان جدید را نیز با شرکت لوک‌اویل روسیه منعقد کرده بود که براساس گزارش‌ها، اجرای آنها به علت تحریم‌ها علیه روسیه معلق شده است.  

در ترکمنستان، برای توسعه بلوک یکم قرارداد مشارکت در تولید میان شرکت نفت ترکمنستان، پتروناس و شرکت نفت ابوظبی منعقد شده است و شرکت امارتی دراگن اویل، مسئولیت توسعه میدان چهارکان را بر عهده گرفته است. ترکمنستان همچنین با کنار گذاشتن اختلافات با آذربایجان بر سر میدان دوستی، تفاهمی را برای توسعه مشترک این میدان با طرف آذری منعقد نموده است.

جمع‌بندی

کشورهای قرار گرفته در دو سوی غربی و شرقی دریای خزر، برخلاف ایران و روسیه، دسترسی وسیع به منابع نفت و گاز در سایر بخش‌های قلمروی خود ندارند و منابع نفت و گاز دریای خزر، علیرغم پیچیدگی‌های فنی موجود، به مسیر تنفس و اهرم توسعه اقتصادی این کشورها در سطوح مختلف مبدل شده اند. از همین روست که صنایع نفت و گاز این سه کشور در دریای خزر، با ترافیک پروژه‌های توسعه‌ای و شبکه‌های درهم‌تنیده شراکت‌های بین‌المللی پیوند خورده اند.