اندیشکده تهران

آیا جنگ ایران می‌تواند تولید تراشه‌های هوش مصنوعی را مختل کند؟

جنگ ایران قیمت نفت را ظرف یک ماه 58 درصد افزایش داد که تاثیر سریع این افزایش، بر اقتصادهای با وابستگی شدید به واردات نفت احساس شد. اما از آنجا که چندین نهاده کلیدی تولید در صنعت هوش مصنوعی به خلیج فارس مرتبط‌اند، این مناقشه در حال معرفی فشارهای جدیدی در توسعه زیرساخت‌های این صنعت است.

زنجیره تامین در حوزه هوش مصنوعی پیش از جنگ نیز با محدودیت ظرفیت مواجه بود. «حافظه‌های پهنای باند بالا» پیش‌تر برای کل سال جاری پیش‌فروش شده بودند و بسته‌بندی تراشه‌های پیشرفته با تاخیر ۱ تا ۲ ساله انجام می‌پذیرفت. علیرغم اینکه تولیدکنندگان تراشه ابزارهای مختلفی را برای مدیریت شوک‌های عرضه در اختیار دارند، اما کماکان می‌توان مدعی شد که رشد سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی بیش از آنکه با محدودیت‌های طرف تقاضا مواجه باشد، با محدودیت‌های طرف عرضه دست به گریبان است.

کسری فزاینده هلیوم

مردم هلیوم را بیشتر با بادکنک‌های مورد استفاده در مهمانی می‌شناسند؛ اما صنایع نیمه‌هادی در حال حاضر یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان هلیوم هستند و از این گاز برای خنک‌سازی ویفرها در فرآیند حکاکی و تنظیم محیط مورد نیاز برای لیتوگرافی پیشرفته استفاده می‌شود. برخلاف بسیاری از نهاده‌های صنعتی، هلیوم را نمی‌توان به آسانی و در پاسخ به تقاضا تولید نمود. این گاز، طی میلیاردها سال، طی فرآیند واپاشی رادیواکتیو در اعماق زمین شکل می‌گیرد. هلیوم در غلظت‌های محدود در ذخایر گاز طبیعی یافت می‌شود و فقط در فرآیند استخراج و فرآوری گاز و پیش از آزاد شدن در جو، می‌توان آن را مهار کرد.

قطر حدود یک‌ سوم تولید هلیوم جهان را در اختیار دارد و با حمله ایران به زیرساخت‌های گازی قطر، کاهشی ۱۴ درصدی در تولید این کشور اتفاق افتاده است. زمان لازم برای بازگرداندن این ظرفیت تا پنج سال برآورد می‌شود. از یک طرف، هیچ راه سریعی برای جبران این کاهش تولید وجود ندارد و از طرف دیگر، جایگزینی برای این گاز در تولید تراشه‌ها (و البته سایر حوزه‌ها مانند بهداشت، هوافضا و صنایع دفاعی) در دسترس نیست.

به هر حال، مقداری ذخیره در طرف عرضه وجود دارد و اثر هزینه‌ای این اختلال، فعلا محدود خواهد بود. تولیدکنندگان بزرگ تراشه در آسیا معمولا معادل سه تا شش ماه ذخیره دارند و حتی اگر قیمت هلیوم دو برابر شود، این ماده تنها یک درصد از هزینه‌های تولید تراشه را تشکیل می‌دهد. اما هلیوم مایع فرّار است و حدود ۳۵ تا ۴۸ روز در مخزن قابل نگهداری است. چنانچه تنگه هرمز تا تابستان بسته بماند، کاهش موجودی انبار می‌تواند به یک محدودیت جدی در تولید تراشه‌های هوش مصنوعی بدل شود.

فشار هزینه بر تولیدکنندگان تراشه

مخارج انرژی می‌تواند آثار تورمی مهم‌تری ایجاد کند. در کره جنوبی، که دو شرکت‌ «سامسونگ» و «اس.کی.هینیکس» بر تولید حافظه‌های با پهنای باند بالا سیطره دارند، قیمت برق صنعتی از آغاز سال بین ۳۹ تا ۵۵ درصد افزایش یافته است. صنعت تراشه تایوان نیز ۹۷.۷ درصد انرژی مصرفی خود را وارد می‌کند و تنها یک هفته ذخیره گاز طبیعی مایع (LNG) دارد. شرکت «تی.اس.ام.سی» به‌تنهایی بین ۷ تا ۱۰ درصد از کل برق تایوان را مصرف می‌کند.

تولیدکنندگان تراشه به‌سرعت در حال تطبیق با شرایط هستند: «تی.اس.ام.سی» تولید را در پیشرفته‌ترین محصولات اولویت بخشیده و «سامسونگ» سامانه‌های بازیافت هلیوم را برای تمدید طول عمر موجودی فعلی فعال کرده است. همچنین، هر دو دولت پروتکل‌های اضطراری انرژی را فعال کرده‌اند. این دست اقدامات به کاهش آثار کوتاه‌مدت شوک عرضه کمک می‌کند، اما در صورت تداوم درگیری فشارهای هزینه‌ای به مشتریان منتقل خواهد شد و حاشیه سود شرکت‌های فناوری آمریکایی از بین خواهد رفت.

ریسکی قابل مدیریت، (البته) فعلا!

صنایع نیمه‌هادی با شوک‌های عرضه بیگانه نیستند و به نظر می‌رسد شرایط فعلی همچنان قابل مدیریت باشد. انتظار می‌رود که تولیدکنندگان مرتبط با هوش مصنوعی مانند «تی.اس.ام.سی» در تخصیص هلیوم اولویت پیدا کنند و همزمان تلاش‌ها برای یافتن مبادی جایگزین و تطویل عمر ذخایر فعلی شدت گرفته است. با این حال، اختلال طولانی‌مدت می‌تواند تاب‌آوری زنجیره‌های تامین جهانی و سرعت توسعه هوش مصنوعی را تحت تاثیر قرار دهد. در چنین وضعیتی تقاضای ساختاری برای سخت‌افزارهای هوش مصنوعی از بین نمی‌رود، اما ممکن است کند شود. برای سرمایه‌گذاران این صنعت، طول مدت درگیری به‌طور فزاینده‌ای اهمیت دارد، چرا که می‌تواند اثرات ثانویه قابل توجهی بر زنجیره تامین هوش مصنوعی داشته باشد.

منبع: جی. پی. مورگان