شهر تاریخی آتن، پایتخت یونان حدود دو هفته پیش در روز پنجشنبه، 5 نوامبر میزبان یک نشست امنیتی و نظامی مهم بود. نشستی که در آن علاوه بر مقامات یونانی، مدیران و رؤسای سیاستگذاری دفاعی وزارت جنگ رژیم صهیونیستی و وزیر دفاع قبرس هم حضور داشتند. این نشست اگرچه بدنبال امضای یک پیمان دفاعی مشترک میان یونان، رژیم صهیونیستی و قبرس نبود، اما نشان داد که ما در حوزه مدیترانه تحرکاتی در راستای تقویت یک ائتلاف امنیتی-نظامی سه جانبه در حال وقوع است. پیگیری تحولات در مدیترانه شرقی هم نشان میدهد که این حوزه در حال تبدیل شدن به صحنه شکلگیری یک آرایش امنیتی تازه است؛ آرایشی که در آن صهیونیستها تلاش دارند تا در کنار یونان و قبرس به سمت شکلدهی به یک ائتلاف امنیتی و نظامی حرکت کنند و به نظر میرسد که هدف آن فراتر از چند قرارداد همکاری نظامی معمولی است.
شکلگیری یک روند
نشست اخیر میان سران نظامی یونان، قبرس و رژیم صهیونیستی به خودی خود و در خلاء شکل نگرفته است. بررسی و تمرکز روی همکاریهای امنیتی رژیم صهیونیستی با یونان و قبرس در یک سال گذشته نشان میدهد که ما شاهد شکل گیری یک روند امنیتی-نظامی در مدیترانه شرقی هستیم. نقطه آغازین این روند را باید در دیدار سه جانبه سران سه طرف در بیت المقدس مرتبط دانست. نشست پرزرق و برقی که سال گذشته در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۵ با حضور «بنیامین نتانیاهو»، نخستوزیر رژیم صهیونیستی، «کیریاکوس میتسوتاکیس»، نخستوزیر یونان و «نیکوس خریستودولیدس»، رئیسجمهور قبرس صورت گرفت و در آن سه طرف بیانیه مشترکی امضا کردند که بند اصلی آن همکاری در برابر تهدیدات مشترک بود.
گام دوم این روند در قبرس شکل گرفت و یک روز پس از نشست سران در بیت المقدس، فرماندهان نظامی سه طرف هم در نیکوزیا پایتخت قبرس برنامه اقدام مشترک نظامی را امضا کردند. این برنامه شامل برگزاری رزمایشهای زمینی، دریایی و هوایی، آموزش مشترک نیروهای عملیات ویژه، تبادل تجربیات مقابله با پهپادها، همکاری در جنگ الکترونیک و از همه مهمتر انتقال دانش و فناوری نظامی از تل آویو به دو کشور دیگر بود.
گام سوم این روند همان توافقی است که به تازگی در آتن امضا شده است و در آنجا مقامهای ارشد دفاعی سه کشور بر تشکیل کارگروه مشترک صنایع دفاعی توافق کردند. این کارگروه قرار است زمینه همکاری شرکتهای تسلیحاتی، توسعه و تولید مشترک تجهیزات نظامی و افزایش قابلیت همکاری میان نیروهای مسلح سه کشور را فراهم کند. همچنین امنیت دریایی، حفاظت از مسیرهای کشتیرانی و زیرساختهای حیاتی و انرژی در دستور کار قرار گرفت. این تحول نشان میدهد همکاری سهجانبه در حال حرکت از رزمایش و آموزش به سمت ایجاد زیرساختهای صنعتی و فناورانه مشترک است.
در کنار این سه گام، قرارداد تسلیحاتی حدود ۳ میلیارد یورویی اسرائیل و یونان در نیمه تابستان امسال نیز اهمیت ویژهای دارد. این قرارداد برای ایجاد یک شبکه چندلایه دفاع هوایی در یونان، شامل سامانههای فلاخن داوود، اسپایدر و باراک امایکس، منعقد شده است. هرچند این قرارداد دوجانبه است، اما از منظر راهبردی به افزایش همگرایی نظامی میان اعضای این مثلث کمک میکند.
مثلث نظامی در مدیترانه شرقی بدنبال چیست؟
آنچه در شرق مدیترانه در ائتلاف سه جانبه آتن، تل آویو و نیکوزیا در حال شکلگیری است، یک روند تدریجی برای ایجاد معماری امنیتی جدید است که اهداف مختلفی را دنبال میکند:
1- صهیونیستها به دنبال ایجاد شرکای امنیتی در مدیترانه: برای تل آویو، یونان و قبرس فقط دو شریک سیاسی نیستند؛ بلکه موقعیت جغرافیایی این دو کشور میتواند به گسترش عمق راهبردی تلآویو در مدیترانه کمک کند. رژیم صهیونیستی در محیطی امنیتی قرار دارد که با تهدیدهای موشکی، پهپادی، دریایی و رقابتهای منطقهای مواجه است و در چنین شرایطی، گسترش همکاری با کشورهای حوزه شرق مدیترانه برای تل آویو فرصت بیشتری برای تبادل اطلاعات و همکاری دفاعی فراهم خواهد کرد. آریل هارکام، تحلیلگر اسرائیلی و از بنیانگذاران اندیشکده ابتکارات ملی یهود، در مقالهای در روزنامه جروزالم پست پیشنهادهایی از جمله اجاره مناطقی در جزایر یونان برای ایجاد پایگاه دریایی و آموزش نیروهای قبرسی توسط ارتش اسرائیل مطرح کرده است.
2- وابستگی نظامی یونان به تل آویو: همچنین یکی دیگر از انگیزههای مهم تل آویو از همکاریهای امنیتی با یونان و قبرس، اهداف اقتصادی و صنعتی است. جنگهای اخیر موجب شده صنایع نظامی رژیم صهیونیستی تولیدات خود در حوزه پدافند موشکی، مقابله با پهپادها و سامانههای راداری را گسترش دهند و در این شرایط تل آویو، به یونان و قبرس به عنوان دو مشتری محصولات نظامی خود نگاه میکند. توافق تسلیحاتی حدود ۳ میلیارد یورویی آتن و تل آویو در تابستان امسال نمونه گسترش این بازار است. از سوی دیگر، تلآویو نیز مانند بسیاری دیگر از صادرکنندگان تسلیحات نظامی از طریق فروش تسلیحات فقط در پی کسب درآمد اقتصادی نیست؛ بلکه صهیونیستها به دنبال وابسته کردن زیرساختهای نظامی یونان و حتی قبرس به تل آویو هستند.
3- موازنه نظامی در برابر ترکیه: یکی از مهمترین عوامل همکاری امنیتی و دفاعی رژیم صهیونیستی، یونان و قبرس، نگرانی مشترک آنها از افزایش نفوذ ترکیه در شرق مدیترانه است. ترکیه با تکیه بر قدرت نظامی، حضور در شمال قبرس، توافق دریایی با لیبی و سیاست موسوم به «وطن آبی»، تلاش میکند جایگاه خود را بهعنوان قدرت مسلط دریایی در این منطقه تثبیت کند. یونان نیز این روند را تهدیدی علیه منافع دریایی و امنیت ملی خود میداند. رژیم صهیونیستی نیز با توجه به اختلافات فزاینده با آنکارا، گسترش نفوذ ترکیه در شرق مدیترانه و تحولات سوریه را با حساسیت دنبال میکند. نکته قابل توجه اینکه در ژانویه ۲۰۲۶، «اسرائیل کاتز»، وزیر جنگ رژیم صهیونیستی در دیدار با وزیر دفاع یونان، بر مقابله با بازیگرانی تأکید کرد که به دنبال تضعیف ثبات منطقهای و گسترش نفوذ نظامی خود هستند. رسانه تایمز اسرائیل این اظهارات را هشداری غیرمستقیم به ترکیه ارزیابی کرد. حسن یوکسلن، پژوهشگر حوزه راهبرد و امنیت در مؤسسه «فیوژن فور استراتژی» هم معتقد است همکاری اسرائیل، قبرس و یونان از توافقهای مقطعی فراتر رفته و به سمت ایجاد زیرساختهای پایدار نظامی، اطلاعاتی و انرژی در برابر ترکیه حرکت کرده است.
4- تبدیل قبرس به پایگاه راهبردی: قبرس هم برای رژیم صهیونیستی و هم برای یونان اهمیت جغرافیایی ویژهای دارد. این جزیره در نقطه اتصال اروپا، غرب آسیا و شرق مدیترانه قرار گرفته و از نظر نظامی، دریایی و اطلاعاتی موقعیتی حساس دارد. برای صهیونیستها، نزدیکی جغرافیایی قبرس به سواحل این رژیم و مسیرهای دریایی منطقه اهمیت دارد. برای یونان نیز قبرس بخشی از معادلات امنیتی و تاریخی این کشور در برابر ترکیه است. از سوی دیگر، جمهوری قبرس با توجه به اختلافات تاریخی با ترکیه و مسئله تقسیم جزیره، به دنبال افزایش توان دفاعی و تقویت خود از طریق روابط امنیتی با رقبای ترکیه، یعنی تل آویو و آتن است. قبرس کشور قدرتمندی در حوزه نظامی نیست و به نظر میرسد که رهبران این کشور از مسیر همکاری با تل آویو و آتن به دنبال دسترسی بیشتر به امکانات نظامی و ظرفیتهای اطلاعاتی شرکای خود هستند. در مقابل، رژیم صهیونیستی نیز از این همکاری برای تقویت حضور و نفوذ خود در شرق مدیترانه بهره میبرد. برهمین اساس نیز سیاست صهیونیستها طی چند سال گسترش حضور گردشگران و شهروندان صهیونیستی در قبرس بوده است. گزارشها نیز نشان میدهد که گسترش حضور صهیونیستها در قبرس طی سالهای اخیر، از خرید املاک و سرمایهگذاری اقتصادی فراتر رفته و به شکلگیری یک جامعه نسبتاً بزرگ در این جزیره راهبردی منجر شده است. بر اساس گزارش شبکه آلمانی دویچهوله در سپتامبر ۲۰۲۶، دستکم ۳ هزار خانواده اسرائیلی بهصورت دائم در قبرس زندگی میکنند و برآورد سفارت رژیم صهیونیستی در نیکوزیا تعداد اسرائیلیهایی را که قبرس را محل زندگی خود میدانند بین ۱۵ تا ۲۰ هزار نفر تخمین میزند. دویچه وله هم گزارش داده است که اسرائیلیها در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۶۰۰ هزار سفر به قبرس انجام دادهاند و ۱۳ درصد کل گردشگران این جزیره را تشکیل دادهاند. این آمارها نشان میدهد حضور صهیونیستها در قبرس دیگر محدود به روابط دیپلماتیک و نظامی نیست و به حوزههای جمعیتی، مالکیت زمین، گردشگری و سرمایهگذاری نیز گسترش یافته و این همان وضعیتی است که سران تل آویو برای محکم کردن جا پای خود در این جزیره مهم مدیترانه به آن نیاز دارند.
توافق یا پیمان نظامی؟
شاید روند فعلی توافقات دفاعی و نظامی میان آتن، نیکوزیا و تل آویو در نهایت به یک پیمان نظامی سه جانبه منجر شود، اما در حال حاضر نمیتوان توافقات فعلی را یک پیمان نظامی تمام عیار میان سه طرف دانست. «زنوناس تزیاراس»، استاد مطالعات ترکیه و خاورمیانه در دانشگاه قبرس در گفتوگو با دویچهوله بر تفاوت میان همکاری نظامی و تشکیل یک ائتلاف دفاعی رسمی تأکید کرده است. او معتقد است مقامهای سیاسی سه کشور گاهی دستاوردهای نشستهای مشترک را بزرگنمایی میکنند و نباید همکاریهای امنیتی و نظامی فعلی میان آتن، تل آویو و نیکوزیا را با تشکیل یک پیمان دفاعی مشترک اشتباه گرفت. از نگاه او، ائتلاف نظامی واقعی مستلزم تعهد اعضا به دفاع از یکدیگر در صورت وقوع حمله نظامی است؛ بنابراین، همکاری کنونی اسرائیل، یونان و قبرس را باید بیشتر نوعی هماهنگی راهبردی دانست تا یک پیمان نظامی الزامآور.
بازیگر خارج از ائتلاف
در ائتلاف کنونی میان یونان، اسرائیل و قبرس، ضلع دیگری خارج از این ائتلاف وجود دارد که در برابر این مثلث امنیتی و نظامی قرار گرفته و آن ترکیه است. ترکیهایها نگاه بدبینانهای به روندهای امنیتی میان یونان، قبرس و رژیم صهیونیستی دارند. در متن منتشر شده از سوی وزارت جنگ تل آویو درباره توافق سه جانبه اخیر در آتن به صراحت مخالفت با توافق دریایی ترکیه و لیبی اعلام شده است. این توافق دریایی در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ در پارلمان لیبی تصویب شد و از نگاه آتن، تل آویو و نیکوزیا حقوق حاکمیتی کشورهای ثالث را نقض میکند. براساس توافق ترکیه و لیبی، محدودهای از مناطق دریایی میان دو کشور تعریف شده است، اما یونان مدعی شده که این توافق حاکمیت آتن بر جزیره کرت و جزایر یونانی را نقض میکند.
در عین حال بدبینی ترکیه به همکاری امنیتی یونان، قبرس و رژیم صهیونیستی صرفاً ناشی از اختلافات جغرافیایی نیست؛ بلکه آنکارا این همکاری را بخشی از شکلگیری یک آرایش امنیتی جدید در شرق مدیترانه میداند که میتواند بهتدریج موقعیت ژئوپلیتیکی، حقوق دریایی، منابع انرژی و آزادی عمل نظامی ترکیه را محدود کند.
«بشرا زینب اوزدمیر»، پژوهشگر اندیشکده مطالعات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ترکیه، معتقد است شبکه همکاریهای امنیتی اسرائیل، یونان، قبرس و آمریکا، چالشی مستقیم برای دکترین «وطن آبی» ترکیه محسوب میشود. از نگاه او، این همکاری میتواند موقعیت آنکارا را در اختلافات مربوط به تعیین مرزهای دریایی، بهرهبرداری از منابع انرژی و کنترل مسیرهای انتقال گاز در شرق دریای مدیترانه تضعیف کند.
جَم گوردنیز، دریاسالار بازنشسته نیروی دریایی ترکیه و از طراحان دکترین «وطن آبی» هم در گفتوگو با الجزیره، همکاری تل آویو با یونان و قبرس را تلاشی برای حذف و محاصره ترکیه توصیف کرده است. او معتقد است هدف این همکاری لزوماً آغاز جنگ مستقیم با ترکیه نیست، بلکه محدود کردن فضای مانور راهبردی آنکارا و وادار کردن ترکیه به تغییر رفتار منطقهای است.
مظفر شنل، پژوهشگر مطالعات اروپا در دانشگاه مرمره ترکیه نیز در گفتوگو با الجزیره تأکید کرده است که هر سه بازیگر تلاش میکنند از طریق اقدامات یکجانبه در منطقه، واقعیتهای جدیدی ایجاد کنند؛ اقداماتی که در نگاه آنها با یک رقیب مشترک، یعنی ترکیه، ارتباط دارد و ترکیه هم در نهایت در برابر این اقدامات فقط نظاره گر نخواهد بود.
جمع بندی
تحولات اخیر در شرق مدیترانه نشان میدهد که همکاریهای امنیتی و نظامی میان یونان، قبرس و رژیم صهیونیستی بهتدریج در حال عبور از توافقهای مقطعی و رزمایشهای مشترک به سمت شکلدهی یک آرایش امنیتی پایدارتر است. این روند که با نشستهای سهجانبه، برنامههای اقدام مشترک نظامی، همکاری در صنایع دفاعی و قراردادهای تسلیحاتی همراه شده، بیانگر تلاش تلآویو، آتن و نیکوزیا برای تقویت موقعیت راهبردی خود در منطقه است. در این میان، مقابله با گسترش نفوذ ترکیه در شرق مدیترانه، محدودسازی آزادی عمل دریایی و نظامی آنکارا و ایجاد موازنه در برابر دکترین «وطن آبی» ترکیه از مهمترین محرکهای این همکاری محسوب میشود.
۰ دیدگاه