تحولات امنیتی استان سیستان و بلوچستان در سال ۱۴۰۵، از ورود فعالیت گروههای مسلح به مرحلهای پیچیدهتر حکایت دارد. افزایش حملات به نیروهای انتظامی و نظامی، گسترش جغرافیایی درگیریها و شکلگیری ائتلافهایی با ظرفیت عملیاتی و تبلیغاتی بیشتر، نشان میدهد که مسئله امنیت جنوبشرق ایران با ابعاد جدیدی مواجه شده است. اهمیت این تحولات با توجه به همزمانی آنها با جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران دوچندان می‌شود. به‌ویژه آنکه تضعیف ثبات داخلی و ایجاد جبهههای مکمل ناامنی، از پیامدهای مطلوب برای طرفهای متخاصم در یک منازعه فرسایشی محسوب می‌شود. از این منظر، بررسی تحرکات گروههای تروریستی باید در پیوند با تغییرات محیط امنیتی ایران، تحولات منطقهای و محاسبات راهبردی بازیگران خارجی صورت گیرد. در ادامه، زایش تحرکات گروههای مسلح همچون، جیشالعدل و جبهه مبارزین مردمی در استان سیستان و بلوچستان هم‌زمان با جنگ ضرورت بازنگری در ارزیابی امنیتی جنوبشرق کشور را برجسته کرده است.
1- تغییر الگوی تهدید و ارتقای گروههای مسلح سازمانیافته
روند تحولات میدانی در سیستان و بلوچستان نشان‌دهنده افزایش فراوانی و پیچیدگی عملیات مسلحانه است. ثبت حدود ۷۰ رویارویی مسلحانه میان گروههای مسلح و نیروهای امنیتی در این استان در سال ۲۰۲۶، بالاترین سطح سالانه در دست‌کم یک دهه گذشته را نشان میدهد. در دو هفته نخست ماه اکتبر نیز ۱۳ رویارویی ثبت شده است. تغییر الگوی عملیات از ترورهای هدفمند و حمله به گشتهای انتظامی به کمین های جاده‌ای، استفاده از مواد منفجره و حمله به مراکز ثابت انتظامی و اطلاعاتی، بیانگر افزایش جسارت عملیاتی و تلاش برای تحمیل هزینه‌های مستمر به ساختار امنیتی استان است. این روند، ضرورت بازنگری در ارزیابی سطح تهدید و ظرفیت شبکه های مسلح فعال در منطقه را برجسته می کند. علاوه بر این، شکل گیری گروه جبهه مبارزین مردمی در آذر ۱۴۰۴، یکی از تحولات مهم در سازماندهی جریانهای مسلح بلوچ محسوب می‌شود. پیوستن جیشالعدل نیز به این ائتلاف در کنار حرکت نصر بلوچستان و پادا بلوچ، ظرفیت هماهنگی میان تشکل‌هایی را افزایش داده که پیش‌تر با ساختارهای مستقل فعالیت میکردند. اهمیت این ائتلاف در امکان تجمیع توان انسانی، تبلیغاتی و عملیاتی و ایجاد چارچوبی مشترک برای اعلام مسئولیت حملات است. در عین حال، میزان انسجام فرماندهی، تقسیم مسئولیت‌ها و توان واقعی این مجموعه برای اجرای عملیات هماهنگ در سطح استان همچنان نیازمند بررسی است. بنابراین، تحول اخیر را باید نشانه تلاش برای ارتقای تهدید دانست. تحولی که در صورت تثبیت، میتواند الگوی مقابله امنیتی با این گروهها را پیچیدهتر کند.
2- جنگ تحمیلی علیه ایران و فرصت‌سازی برای گسترش ناامنی داخلی
جنگهای اخیر، محیط امنیتی جمهوری اسلامی ایران را در سطح منطقهای و داخلی تحت تأثیر قرار داده است. در شرایطی که بخش مهمی از ظرفیت دفاعی و اطلاعاتی کشور درگیر مقابله با تهدیدات خارجی و حفاظت از زیرساختهای حیاتی است، افزایش فعالیت گروههای مسلح در مناطق مرزی میتواند به ایجاد فشار هم‌زمان بر چند سطح از ساختار امنیتی منجر شود. از منظر راهبردی، پراکندهسازی ظرفیت دفاعی کشور، افزایش هزینه تأمین امنیت داخلی و ایجاد اختلال در روند بازسازی و تثبیت شرایط پس از جنگ، منافعی است که طرفهای متخاصم میتوانند از تشدید ناامنی در داخل ایران و مناطق پیرامونی آن به دست آورند. بر این اساس، همزمانی افزایش تحرکات گروههای تجزیهطلب با منازعه خارجی، واجد اهمیت راهبردی است و نمیتوان آن را خارج از چارچوب تحولات امنیتی کلان کشور ارزیابی کرد.
در این چارچوب، احتمال بهرهبرداری آمریکا و رژیم صهیونیستی از ظرفیت گروه های مسلح در جنوبشرق ایران باید به‌عنوان یکی از فرضیه های جدی امنیتی مورد توجه قرار گیرد. این بهره برداری میتواند در سطوح مختلفی از عملیات روانی و جنگ روایت‌ها تا حمایت اطلاعاتی، تأمین تجهیزات و ایجاد ارتباط با شبکههای مسلح صورت گیرد. با این حال، اثبات وجود ارتباط عملیاتی میان یک گروه مشخص و سرویس‌های اطلاعاتی خارجی، مستلزم شواهدی درباره مسیر تأمین مالی، ارتباطات سازمانی، انتقال تجهیزات و هماهنگی عملیاتی است. کشف تجهیزات ارتباطی و مواد انفجاری در برخی عملیات های امنیتی، ضرورت بررسی این احتمال را افزایش میدهد، اما به‌تنهایی برای اثبات هدایت خارجی کافی نیست. تمایز میان بهرهبرداری دشمن از ناامنی و مشارکت مستقیم در ایجاد آن، برای شناخت دقیق ابعاد تهدید ضروری است.
3- عمق فرامرزی تهدید
موقعیت جغرافیایی سیستان و بلوچستان، به‌ویژه مجاورت با پاکستان، امکان فعالیت شبکههای فرامرزی را به یکی از مؤلفههای اصلی تهدید امنیتی تبدیل کرده است. طول مرز مشترک، دشواری کنترل کامل مناطق مرزی، وجود مسیرهای قاچاق و پیوندهای اجتماعی دو سوی مرز، شرایطی فراهم میکند که گروههای مسلح بتوانند از محدودیتهای موجود در مدیریت مرزها بهرهبرداری کنند. از این منظر، استمرار فعالیت گروههای تروریستی بدون بررسی محیط عملیاتی و لجستیکی پیرامون آن، تصویر کاملی از ماهیت تهدید ارائه نمیدهد. از این رو، تهران باید در تعامل با اسلام‌آباد، بر شناسایی و انهدام زیرساختهای پشتیبانی گروههای مسلح، کنترل مسیرهای انتقال سلاح و افزایش هماهنگی اطلاعاتی تأکید کند. در عین حال، جلوگیری از تبدیل اختلافات امنیتی دوجانبه به تنش سیاسی میان دو کشور، برای حفظ ثبات مرزی اهمیت اساسی دارد.
از سوی دیگر، افغانستان نیز در معادلات امنیتی شرق ایران جایگاه مهمی دارد. ضعف کنترل برخی مناطق مرزی، فعالیت شبکههای قاچاق و استمرار تهدیدات افراط‌گرایانه، میتواند بر امنیت منطقه تأثیرگذار باشد. در این میان، مسئولیت حکومت طالبان در افغانستان برای جلوگیری از استفاده گروه های مسلح از قلمرو این کشور، موضوعی است که باید در تعاملات دوجانبه با کابل پیگیری شود. البته شواهد کافی برای انتساب مستقیم عملیات اخیر جیشالعدل به حمایت ساختار حاکمیتی افغانستان وجود ندارد. با این حال، نشان دادن اهمیت موضوع به کشورهای منطقه حائز اهمیت است. بنابراین، مسئله اصلی، جلوگیری از شکلگیری محیطی است که در آن شبکههای مسلح بتوانند از خلأهای حکمرانی، محدودیتهای کنترل مرزی و اختلافات میان دولتهای منطقه برای استمرار فعالیت خود استفاده کنند.
4- پیامدهای ژئوپلیتیکی و الزامات سیاستی
اهمیت امنیت سیستان و بلوچستان فراتر از کنترل تحرکات گروه های مسلح است و مستقیماً با جایگاه ژئوپلیتیکی سواحل مکران و بندر چابهار ارتباط دارد. چابهار یکی از ظرفیت‌های مهم ایران برای توسعه مناسبات اقتصادی با هند، افغانستان و آسیای مرکزی و گسترش دسترسی به مسیرهای تجاری بین‌المللی است. افزایش ناامنی در این پهنه می تواند هزینه سرمایه گذاری، اجرای پروژه های عمرانی، فعالیت پیمانکاران و انتقال کالا را افزایش دهد. همچنین، تداوم حملات به نیروهای امنیتی و عوامل اجرایی پروژه‌های توسعه‌ای، خطر ایجاد اختلال در روند تبدیل ظرفیت جغرافیایی جنوبشرق به مزیت اقتصادی را به همراه دارد. بنابراین، امنیت این استان بخشی از امنیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشور محسوب می‌شود و باید در محاسبات کلان دفاعی و توسعه‌ای جایگاه مشخصی داشته باشد.
در سطح سیاست‌گذاری، مقابله با این تهدید مستلزم تلفیق اقدامات اطلاعاتی، امنیتی، دیپلماتیک و اجتماعی است. تقویت اشراف اطلاعاتی بر شبکههای مسلح، شناسایی مسیرهای تأمین مالی و تسلیحاتی و افزایش هماهنگی میان دستگاههای مسئول، باید با دیپلماسی فعال مرزی و پیگیری مسئولیت دولتهای همسایه همراه شود. در بعد داخلی نیز تسریع برنامه های توسعه ای، ارتقای زیرساختهای عمومی، افزایش فرصت‌های اشتغال و تقویت مشارکت نخبگان محلی، از الزامات کاهش زمینه‌های اجتماعی جذب نیرو توسط جریانهای تجزیهطلب است. تفکیک میان مطالبات مدنی جامعه بلوچ و اقدامات سازمان‌های مسلح نیز اهمیت بنیادین دارد. چراکه حفظ انسجام ملی و تقویت اعتماد عمومی، پشتوانه پایدار مقابله با تهدیدات امنیتی خواهد بود.
جمع بندی
مجموع تحولات سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که جنوب شرق ایران با مرحلهای پیچیدهتر از تهدیدات امنیتی مواجه شده است. تشدید فعالیت گروههای مسلح در سیستان و بلوچستان را باید در چارچوب تلاقی سه متغیر تحلیل کرد: نخست جریانهای مسلح سازمان یافته؛ دوم، آسیب‌پذیری محیط مرزی؛ سوم، تغییر محاسبات امنیتی ناشی از جنگ تحمیلی علیه ایران. به این ترتیب، شواهد موجود از افزایش فراوانی و پیچیدگی عملیات حکایت دارد و نشان میدهد که جبهه مبارزین مردمی میتواند به یک بحران در معادلات امنیتی جنوبشرق تبدیل شود. در چنین شرایطی، احتمال بهرهبرداری بازیگران خارجی از ظرفیت این گروهها برای افزایش فشار بر جمهوری اسلامی ایران، یک فرضیه راهبردی قابل اعتنا است. در نهایت، مسئله اصلی برای جمهوری اسلامی ایران، جلوگیری از تبدیل ناامنی‌های جنوبشرق به جبههای مکمل در راهبرد فشار خارجی است. هدفی که تحقق آن مستلزم تلفیق اقتدار امنیتی، دیپلماسی و همکاری فعال منطقهای و تقویت پیوندهای اجتماعی و اقتصادی در استان سیستان و بلوچستان خواهد بود.
۰ دیدگاه