به نظر می‌رسد که در معماری امنیتی ایالات متحده برای مهار و تضعیف ایران، ترکمنستان نقشی محوری و حیاتی در حوزه امنیتی و بالاخص متکی بر دو اهرم «حمل‌ونقل» و «انرژی» پیدا کرده باشد و برای ایالات متحده، عشق‌آباد به عنوان حلقه جدید محاصره ایران در تحولات اخیر امنیتی در سطح منطقه مطرح است.

تحرکات پیدا و پنهان امنیتی

علیرغم تداوم تاکیدات بر این رویکرد سنتی «بی‌طرفی دائم»، جمهوری ترکمنستان متاثر از وقوع جنگ اوکراین، رقابت ژئوپلیتیکی با چین و تغییر در رهبری اجرایی (جانشینی و انتقال بخشی از قدرت به سردار بردی‌محمداف توسط پدرش) نسبت به گذشته فعال‌تر شده است. مشارکت فعال در قالب نشست اخیر C5+1 و دیدار با رئیس‌جمهوری آمریکا در کاخ سفید نمونه‌ای از این تحرکات به شمار می‌رود. براساس گزارش‌ها، در جریان این نشست چندجانبه کلیه اعضا بر همسویی خود را با کریدور زنگه‌زور موسوم به مسیر شکوفایی و صلح منطقه‌ای ترامپ (TRIPP) اعلام کرده‌اند و نسبت به تقویت مسیر ترانس‌خزر و اتصال آن به این کریدور متعهد شده‌اند.

همچنین، باید به سفر اخیر سرجیو گور، نماینده ویژه دونالد ترامپ در آسیای مرکزی و جنوبی (و سفیر پیشنهادی برای استقرار در دهلی‌نو)، به عشق‌آباد در روزهای پایانی ژانویه 2026 و در اوج تنش‌ها میان ایران و آمریکا اشاره کرد. سرجیو گور علیرغم سابقه دیپلماتیک محدود، ارتباط نزدیکی با خانواده ترامپ دارد و تحرکات وی در محیط منطقه‌ای به مثابه پیگیری مستقیم خواست‌ها و دستورکارهای دونالد ترامپ، مستقل از بوروکراسی دیپلماتیک، شناخته می‌شود.

در نهایت، باید به تلاش‌های خزنده ایالات متحده و رژیم صهیونیستی برای افزایش نفوذ و ارتقای تعاملات امنیتی با ترکمنستان در راستای مهار ایران اشاره کرد. ایالات متحده پیشتر نیز تلاش نموده است تا ترکمنستان را به جرگه کشورهای همکار ناتو در محیط آسیای مرکزی اضافه نماید، هرچند که سیاست «بی‌طرفی دائم» جمهوری ترکمنستان در سطح نظری مانع عضویت و همکاری آن در اتحادهایی با ماهیت نظامی و بلوکی است.

با مراجعه به بیانیه رسمی دولت ترکمنستان درباره سفر سرجیو گور به این کشور می‌توان دریافت که وزیر ارتش ایالات متحده، دنی دریسکول، وی را در سفر ژانویه 2026 همراهی می‌کرده است و حضور دریسکول بدون مذاکره و گفتگو در خصوص تعاملات دفاعی و امنیتی فاقد معنی خواهد بود. با این وجود، از جزئیات مذاکرات وزیر ارتش آمریکا با مقامات عالی ترکمنستان اطلاعی در دست نیست. خبرهایی نیز مبنی بر تردد ناوگان نیروی هوایی ارتش ایالات متحده به ترکمنستان منتشر شد و سپس، گمانه‌زنی‌هایی درباره سفر رهبر ملی ترکمنستان، قربانقلی بردی محمداف، به فلوریدا و دیدار غیررسمی احتمالی وی با ترامپ در مارآلاگو مطرح شد که البته رد یا تایید قطعی آن ممکن نیست.

در خصوص رژیم صهیونیستی نیز، علیرغم اینکه جمهوری ترکمنستان از بدو تاسیس اسرائیل را به رسمیت شناخته است، لازم است اشاره شود که سفارتخانه این رژیم در عشق‌آباد و با فاصله بسیار کمی از مرز ایران به تازگی و در آوریل 2023 با حضور الی کوهن، وزیر خارجه وقت رژیم صهیونیستی، افتتاح شده است. رسانه‌های اسرائیلی تبلیغات گسترده‌ای در خصوص نزدیکی جغرافیایی این سفارتخانه به مرز ایران داشتند و مدعی شدند که «از پنجره این سفارت، ایران پیدا است». هرچند در حال حاضر مستندات مشخصی در خصوص همکاری نظامی و امنیتی میان ترکمنستان و رژیم صهیونیستی وجود ندارد، با این حال، یکی از همراهان «الی کوهن» در سفر افتتاح سفارتخانه، در یادداشتی به امیدواری موساد برای سازماندهی فعالیت‌های اطلاعاتی از عشق‌آباد علیه ایران، مشابه آنچه در باکو اتفاق می‌افتد، اشاره کرده است.

اهرم حمل‌ونقل

جمهوری ترکمنستان در دو محور سرخس و اینچه‌برون، واسطه اتصال جمهوری اسلامی ایران به شبکه ریلی کشورهای آسیای میانه و چین است و هرگونه ممانعت از سیر ریلی توسط ترکمنستان، انتخاب‌های زمینی ایران را برای دسترسی به چین به عنوان مهم‌ترین شریک بین‌المللی خود محدود خواهد کرد.

به بیان دیگر، در غیاب شبکه جایگزین در افغانستان و پاکستان، ترکمنستان گلوگاه ارتباط ریلی میان ایران، آسیای میانه و چین است. علیرغم اینکه همکاری ریلی میان ایران و ترکمنستان در حال حاضر جریان دارد و با چالش ویژه‌ای مواجه نشده است، نباید سناریوی بروز چالش در این همکاری‌ها را در شرایط بحرانی دستکم گرفت و از انجام تدابیر و تدارکات لازم برای برقرار ماندن مسیرهای مذکور غافل بود؛ چرا که به‌عنوان مثال در یک سناریوی بدبینانه محاصره و انسداد در مسیرهای دریایی ایران، باز ماندن مسیر عبور ریلی ترکمنستان برای کشور بسیار حیاتی و تاثیرگذار است. متعاقبا، هرگونه انسداد به سبب فشار ایالات متحده و رژیم صهیونیستی از سوی ترکمنستان می‌تواند حمل خارجی ریلی کشور را در مسیر چین کاملا مختل نماید.

اهرم انرژی

ترکمنستان چهارمین دارنده ذخایر گاز در جهان به شمار می‌رود و خطوط لوله و مسیرهای انتقال گاز ترکمنستان ظرفیت توسعه و صادرات بسیار بالایی دارند. این کشور در حال حاضر اغلب صادرات گاز خود را از مسیرهای آسیای مرکزی و ایران به چین و کشورهای منطقه انجام می‌دهد. با نگاه به حمایت سیاسی و راهبردی ایالات متحده از دو ایده کریدوری «تاپی» و «ترانس‌خزر» می‌توان دریافت که این کشور، از تبدیل ترکمنستان به یک بازیگر مستقل از روسیه و چین در بازار منطقه‌ای گاز استقبال می‌کند. کریدور «تاپی» از مسیر افغانستان و پاکستان از یکسو و کریدور «ترانس‌خزر» از مسیر دریای خزر و جمهوری آذربایجان می‌توانند بازارهای منطقه‌ای گاز را دگرگون سازند.

 به‌عنوان مثال، دونالد ترامپ در نامه به بردی‌محمداف در مارس ۲۰۱۹ وی را به راه‌اندازی مسیر ترانس‌خزر برای صادرات گاز ترغیب نموده و حمایت آمریکا را از این مسیر اعلام کرده بود. علاوه بر این موارد، اتصال شبکه‌های برق و داده منطقه‌ای نیز با محوریت ترکمنستان از سوی ایالات متحده دنبال شده است. به‌عنوان مثال، پروژه کابل فیبر نوری ترانس‌خزر (TCFOC) در آوریل ۲۰۲۵ در قالب یک قرارداد نظارتی با شرکت آمریکایی Pioneer Consulting آغاز شده است و مقامات آمریکایی آن‌را کاملا همسو با برنامه‌های وزارت خارجه آمریکا برشمرده‌اند.

همچنین، لازم است اشاره شود که اجرای خط لوله تاپی در دست پیگیری است و در روزهای گذشته، احداث قطعات جدید آن، طی سفری توسط وزیر خارجه ترکمنستان از مقامات طالبان پیگیری شده است. حمایت ضمنی ایالات متحده از این کریدور، به عنوان جایگزین و آلترناتیو خط لوله صلح، از دیرباز کاملا مشهود بوده است.

جمع‌بندی

با همه این اوصاف، جانمایی و محوریت‌یابی ترکمنستان در اقدامات راهبردی ضدایرانی آمریکا و رژیم صهیونیستی، نباید با همکاری و ادغام کامل طرف ترکمن در برنامه دشمن یکسان انگاشته شود. باید توجه داشت که جمهوری ترکمنستان در جریان جنگ دوازده روزه نه تنها بستر تهدیدی برای جمهوری اسلامی ایران نبود، که در برخی مسائل همچون پرواز و تردد مرزی با ایران همکاری قابل‌توجهی نشان داد. با این وجود، همکاری‌های اقتصادی ترکمنستان با جمهوری اسلامی ایران روند نزولی داشته که در این خصوص مواردی از جمله تمدید کوتاه‌مدت قرارداد فروش برق، عدم تمایل به قرارداد فروش گاز، توقف طرح‌های سوآپ گازی از مسیر ایران به کشورهای ترکیه، آذربایجان و عراق و تعلل در پاسخ به درخواست‌های دیپلماتیک ایران قابل ذکر هستند. در این راستا، پیش چشم داشتن تجربه جمهوری آذربایجان در این مسیر کمک فزاینده‌ای به سرعت و کیفیت تصمیم‌های سیاسی، دیپلماتیک و دفاعی جمهوری اسلامی ایران در پرونده ترکمنستان خواهد نمود.