اجلاس استانبول: تلاش ترکیه برای ایفای نقش محوری در منطقه

اجلاس استانبول (R4+E3) نشستی ترکیبی با هدف ایجاد یک بستر هماهنگ میان بازیگران کلیدی خاورمیانه و قدرت‌های اروپایی در مواجهه با بحران‌های به‌هم‌پیوسته محیط پیرامونی ترکیه بود.

سازوکار و ماهیت اجلاس

R4 سازوکاری متشکل از ترکیه، مصر، پاکستان و عربستان است که در سال ۲۰۲۶ با هدف تقویت گفت‌وگوهای منطقه‌ای ایجاد شد. این سازوکار مکملی برای پیمان دفاعی مکه و گسترش آن به حساب آورد. تا پیش از اجلاس استانبول، وزراخارجهR4 شش بار گرد هم آمده بودند که آخرین نشست آن‌ها در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل برگزار شد.

در مقابلE3  متشکل از بریتانیا، فرانسه و آلمان است که از سال ۲۰۰۳ برای هماهنگی دیپلماتیک درباره برنامه هسته‌ای ایران شکل گرفت و بعدها دامنه فعالیت آن به سایر مسائل بین‌المللی نیز گسترش یافت. در اجلاس استانبول، ایتالیا نیز به این جمع اضافه شد و تعداد کشورهای شرکت‌کننده به هشت کشور رسید. حضور چهار کشور اورپایی ماهیت اجلاس استانبول را از یک نشست صرفاً منطقه‌ای فراتر برد و آن را به تلاشی برای هم‌راستا کردن دیدگاه‌های اروپایی و منطقه‌ای تبدیل کرد.

دستور کار و دستاوردهای اجلاس

در اجلاس استانبول ابتدا وزرای خارجه R4 به‌صورت جداگانه با یکدیگر نشست داشتند و سپس اجلاس اصلی با حضور وزرای خارجه E3 تشکیل شد. دستور کار این اجلاس بر بحران‌هایی متمرکز بود که هم خاورمیانه و هم اروپا را تحت تأثیر قرار داده است. بر این اساس موضوعات اصلی نشست عبارت بودند از:

• مسئله فلسطین و ضرورت دستیابی به راه‌حل دو دولتی
• تنش و درگیری میان آمریکا/اسرائیل و ایران، و تأکید بر راه‌حل های غیرنظامی
• امنیت و آزادی ناوبری در تنگه هرمز و باب‌المندب، و پیامدهای اختلال در این مسیرها بر تجارت و انرژی جهانی
• حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی و دولت یمن، و لزوم توقف حملات
• جنگ روسیه و اوکراین و خطر گسترش آن به دریای سیاه، به‌ویژه از منظر امنیت انرژی و غلات.
• بررسی فرصت‌های همکاری و هماهنگی بیشتر میان کشورهای R4 و E3 در آینده.

دستور کار مذکور نشان‌دهنده تلاش برای پیوند دادن مسائل امنیتی خاورمیانه با دغدغه‌های اروپایی است. اگرچه هیچ سند مکتوبی به عنوان بیانیه پایانی نشست R4+E3 منتشر نشده است اما وزرا در مصاحبه‌های پس از نشست بر ضرورت رسیدگی به مناقشات منطقه‌ای از طریق گفت‌وگو، دیپلماسی و کاهش تنش تأکید داشته و خواستار یافتن راه‌حل‌های مطابق با قطعنامه‌های سازمان ملل هستند. همه طرف‌ها نیز بر توقف جنگ در خلیج فارس و اوکراین تاکید داشته‌اند. اما در بیانیه پایانی  توسط وزاری خارجهR4  علاوه بر موارد فوق اشغال‌گری اسرائیل به ‌عنوان منبع اصلی بی‌ثباتی منطقه معرفی شده و بر حمایت از راه‌حل دو دولتی بر اساس خطوط ۴ ژوئن ۱۹۶۷ و بیت‌المقدس شرقی به‌عنوان پایتخت اشاره شده است. همچنین حمایت از عربستان در برابر حملات حوثی‌ها و ضرورت بازگشایی تنگه هرمز مورد نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

اهداف و استراتژی ترکیه در اجلاس

هدف و استراتژی اصلی ترکیه در اجلاس استانبول حول مفهوم «مالکیت منطقه‌ای» قابل تعریف است. از نگاه آنکارا، امنیت پایدار منطقه تنها زمانی تحقق می‌یابد که راه‌حل‌ها از بیرون تحمیل نشود و کشورهای منطقه خود مسئولیت اصلی مدیریت بحران‌ها را بر عهده بگیرند. در همین راستا هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، تأکید کرده که ثبات را نمی‌توان صرفاً وارد کرد و راه‌حل‌های پایدار باید مبتنی بر گفت‌وگوی واقعی میان بازیگران منطقه و همکاری با شرکای خارجی باشد.

ترکیه با میزبانی این اجلاس تلاش داشته به عنوان کشوری پیشرو میان بازیگران منطقه‌ای و قدرت‌های اروپایی پیوندهای اثرگذار ایجاد کند. همچنین آنکارا از هم‌زمانی این اجلاس با «نهمین کنفرانس میانجی‌گری استانبول» بهره برده و جایگاه خود را در اجلاس اخیر از نقش یک میانجی ساده به طراح و صحنه‌گردان معادلات دیپلماتیک منطقه ارتقاء داده است. در مجموع، اهداف و استراتژی ترکیه در اجلاس استانبول در راستای تبدیل موقعیت جغرافیایی و ظرفیت دیپلماتیک این کشور به نفوذ ساختارمندتر در مناطق پیرامونی بوده است. همچنین یکی دیگر از اهداف مهم ترکیه معرفی خود به عنوان هماهنگ‌کننده کشورهای سنی در منطقه (R4) است.

یکی از اهداف غیراعلامی ترکیه احتمالاً در چارچوب رقابت آنکارا با اسرائیل بر سر نفوذ در جهان اسلام قابل تحلیل است. ترکیه با گردهم‌آوردن مصر، عربستان و پاکستان در یک فرمت مشترک و پیوند زدن آن با قدرت‌های اروپایی، تلاش می‌کند توانایی خود برای تشکیل ائتلاف‌هایی را نشان دهد که اسرائیل در آن‌ها حضور ندارد و حتی مورد انتقاد قرار می‌گیرد. بنابراین اهداف و استراتژی‌های ترکیه در این نشست بیشتر در سطح دیپلماتیک و گفتمان سازی پیگیری شده است.

دلالت‌های راهبردی اجلاس برای ایران

از منظر راهبردی، اجلاس استانبول برای ایران حاوی پیام دوگانه‌ای بوده است. از یک سو، مخالفت صریح با حمله نظامی فضای تنفسی دیپلماتیک ایجاد کرده است و هزینه دیپلماتیک اقدام احتمالی آمریکا یا اسرائیل بر علیه ایران را افزایش داده است. در این راستا، حضور هم‌زمان مصر، عربستان و پاکستان در کنار اروپایی‌ها، این پیام را از حالت یک‌جانبه خارج کرده و نشان می‌دهد که بخشی از بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای نیز خواهان جلوگیری از جنگ فراگیر هستند. این موضوع از آن جهت برای ایران حائز اهمیت است که عربستان و مصر در سال‌های اخیر روابط پیچیده‌ای با تهران داشته‌اند و موضع مشترک آن‌ها می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از تمایل برای مدیریت تنش تفسیر شود. اما از سوی دیگر، بر ضرورت پایان درگیری در خلیج فارس و عبور بدون مانع از تنگه هرمز تاکید شده است اما از محاصره و فشار بر ایران هیچ سخنی گفته نشده است. همچنین حملات انصارالله با شدیدترین لحن محکوم شده است. این رویکرد حامل دلالت‌های راهبردی منفی در سطح سیاسی برای تهران است.

اثرگذاری ترکیه در قالب اجلاس استانبول به توانایی این کشور در تبدیل فرمت  R4+E3به یک سازوکار پایدار و تولیدکننده نتایج ملموس بستگی دارد. این در حالی است اجلاس اخیر هیچ گزینه پیشنهادی برای میانجی‌گری فعال، تضمین امنیت دریایی یا کاهش تنش نداشته است.