«شنیدم که عراق بزرگ با بازگرداندن نوری المالکی به نخست وزیری، خطای بزرگی را مرتکب می شود... اگر او انتخاب شود، ایالات متحده آمریکا کمک‌های خود را به عراق متوقف خواهد کرد و اگر ما برای تقدیم کمک‌ها حاضر نباشیم، عراق هیچ فرصتی برای شکوفایی و آزادی نخواهد داشت...»

این بخشی از پیام ترامپ در 7 بهمن ماه جاری (27 ژانویه) بود که زلزله سیاسی بزرگی را در عراق به وجود آورد که آوارهای آن همچنان روند انتخابات و نتایج آن را پوشانده است. این پیام ترامپ تنها به فاصله سه یا چهار روز از اعلام رسمی نامزدی نوری المالکی (ابواسراء) توسط چارچوب هماهنگی شیعیان صادر شد. همین موضع غافلگیرکننده کافی بود که جو سیاسی پرتلاطمی را علیه این نامزدی از سوی رقیبان و مخالفان مالکی و حتی همپیمانان او به وجود آورد.

مالکی که مسیر نامزدی اش برای نخست وزیری با کناره گیری السودانی به سود او هموار شده بود بدون اجماع چارچوب هماهنگی و با رأی‌گیری اکثریتی نامزد نهایی شد. قیس خزعلی، عمار حکیم و حیدرالعبادی، به دلیل مخالفت‌های خود مانع از اجماع چارچوب شده بودند. از آن سو، در بیت سنی نیز تقدم و سیاده علیه این نامزدی موضع گرفتند.

زلمای خلیل زاد سفیر سابق آمریکا در عراق با تمجید از مالکی پس از این انتخاب گفته بود که با وجود او عراق دارای یک نخست وزیر قوی و باتجربه خواهد بود. عقیل الفتلاوی سخنگوی ائتلاف دولت قانون نیز گفته بود که هیچ وتویی از سوی آمریکا بر این انتخاب نبوده است.

خوشحالی مخالفان مالکی از پیام ترامپ

لیکن همین موضع کوتاه و مکتوب ترامپ که تبدیل به شیوه اعلان مواضع او در مسائل مختلف جهان شده است منجر به خرسندی گروه‌ها و افراد مخالف نامزدی مالکی گردید. با اینکه تا پیش از آن مواضع مختلفی در حمایت از این انتخاب صادر شده بود و آن را انتخابی بسیار هوشمندانه و قوی تلقی کرده بودند. قصی محبوبه عضو ارشد ائتلاف سودانی پس از توییت ترامپ گفت که برخی طرف‌ها در چارچوب هماهنگی از اظهارات ترامپ علیه مالکی خوشحال شده‌اند. مشخصا اشاره وی به‌خصوص به قیس خزعلی و عمارحکیم است. رحیم العبودی عضو جریان حکمت ساعاتی پس از توییت ترامپ گفته بود که پس از پیام آمریکا، 9 نامزد جایگزین در اختیار دارند! زمزمه‌های متعددی درباره اینکه برخی طرف‌های شیعی و غیرشیعی، با ارسال پیام‌هایی موجب اتخاذ این موضع توسط ترامپ شده‌اند وجود دارد. یکی از اعضای ائتلاف دولت قانون مدعی شده بود که پیام ترامپ در داخل عراق نگارش شده بود.

 با این حال فارغ از صحت و سقم این ادعا، می توان ارزیابی کرد که جریان‌هایی در داخل و خارج از عراق بر این موضع‌گیری ترامپ مؤثر بوده‌اند. نزدیکی مالکی به ایران و اجرای سیاست‌های تهران در عراق توسط او در صورت انتخاب، از جمله دلایلی است که در آمریکا برای این موضوع مطرح گردید. همچنین سناتور لیندسی گراهام که در واقع به نوعی تریبون ترامپ و جریان تندرو در آمریکا به‌شمار می‌رود گفته بود که بازگشت مالکی بازگشت به عقب خواهد بود و شعار MAGA ترامپ، نیازمند داشتن همپیمانان مورد اعتماد در کشور مهمی مانند عراق است.

در واقع باید گفت در خصوص چالش اعلان نخست‌وزیری مالکی، اظهارات ترامپ به عامل تسهیل‌کننده جدی مخالفان و رقیبان وی در داخل، کشورهای منطقه‌ای مخالف او و حتی مخالفان ایران در آمریکا تبدیل شد تا با ایجاد یک فضای سهمگین، اصرار مالکی و چارچوب هماهنگی برای ماندن او را زمینه ساز هزینه‌های سنگین و ویرانگر برای عراق ترسیم کنند. به همین دلیل، چه قوای سیاسی مخالف انتخاب مالکی و چه گروه‌ها و جریان‌هایی که مرعوب تهدیدات و فضاسازی ها مربوط به عواقب این انتخاب شدند، «ایجاد راه حل عقلانی و مسؤولیت‌پذیر برای این بحران و مقدم داشتن منافع ملی بر منافع شخصی» را در ادبیات خود مورد استفاده قرار می‌دهند.

کناره‌گیری مالکی و استقلال عراق

با این حال مالکی بر عدم کناره‌گیری خود از این نامزدی اصرار دارد، هرچند می‌گوید که در نهایت تابع نظر چارچوب هماهنگی خواهد بود. مالکی می‌گوید که کاردار سفارت آمریکا در بغداد دوبار به دیدار او آمده است و به او اطلاع داده که آمریکا در انتخاب نخست وزیر دخالت نمی‌کند و موضوع توییت مشکوک است.

برخی قوای سیاسی شیعی در عراق علی‌رغم افزایش تعداد مخالفان نامزدی مالکی و نگرانی آن‌ها از مواجهه با آمریکا، باور دارند که اقدام مداخله‌جویانه و سلطه‌طلبانه ترامپ در اعلام مخالفت با نامزدی یک فرد، تضعیف استقلال کشور است و می‌تواند در آینده نیز تکرار شود و منجر به فشارهایی از این دست بر شیعیان گردد. علاوه بر اینکه، تسلیم شدن چارچوب هماهنگی شیعیان به خواسته غیرمنطقی ترامپ، حیثیت این تشکل و بیت شیعی را داخل و خارج از کشور به شدت لکه‌دار خواهد کرد. غالب شابندر سیاستمدار عراقی با حمایت از استمرار نامزدی مالکی گفته بود که اگر وی عقب نشینی کند، این به معنای آغاز فرایند سازش در عراق خواهد بود!

جاسم محمد جعفر از رهبران ائتلاف دولت قانون به تازگی گفته بود که کناره‌گیری مالکی از نامزی غیرممکن است و او به خاطر یک توییت کناره‌گیری نخواهد کرد. با این حال جعفر به این نکته اشاره کرده که دو راه حل برای این بحران وجود دارد. یا اینکه چارچوب هماهنگی رسما نامزدی مالکی را پس بگیرد و یا اینکه مخالفان او در جلسه رأی‌گیری پارلمان به کابینه مالکی، به کابینه رأی ندهند، موضوعی که خود به خود باعث کنار رفتن نامزد نخست وزیر خواهد شد. جعفر این نکته را هم افزوده که هر بدیلی که تأیید 80% رهبران چارچوب را داشته باشد می‌تواند مورد پشتیبانی قرار بگیرد.

تأخیر در انتخاب رئیس جمهور در جلسه پارلمانی نیز می تواند ناشی از چالش نامزدی مالکی باشد. با اینکه گفته می شود احزاب اصلی کرد هنوز بر سر یک نامزد واحد کردی برای ریاست جمهوری به توافق نرسیده‌اند اما به نظر می‌رسد می‌توان معطل نگه داشتن جلسه پارلمانی انتخاب رئیس جمهور را تلاش کردها و سایر قوا برای به نتیجه رسیدن موضوع نامزد شیعه در داخل چارچوب هماهنگی دانست. رئیس جمهور پس از انتخاب در صحن مجلس دو هفته فرصت دارد تا نامزد فراکسیون بزرگ‌تر را مأمور تشکل کابینه کند. به نظر می‌رسد کردها تمایلی ندارند در چنین موقعیتی قرار بگیرند و در معرفی نامزد مورد مخالفت ترامپ نقشی داشته باشند.

پیام شفاهی به سفیر عراق در واشنگتن

جدید ترین تحول در این خصوص را باید پیام شفاهی وزارت خارجه آمریکا به سفیر عراق در واشنگتن دانست که اواخر هفته گذشته (29 بهمن) منتشر شد. گفته می شود که این اعلان موضع به درخواست عراقی‌ها و برای مشخص شدن موضع رسمی و به‌روز ایالات‌متحده در خصوص نامزدی مالکی صورت گرفته است. به گفته فؤاد معصوم وزیر امور خارجه عراق، شامل دو فقره اصلی بوده است: نخست اینکه دارای اشاره ای واضح و صریح  نسبت به امکان وضع تحریم‌ها علیه برخی افراد و نهادهای دولتی در عراق بوده است و دوم اینکه مجموعه ای از معیارهای آمریکا برای شکل همکاری با دولت پیش روی عراق و نحوه شکل گیری چنین دولتی در آن ترسیم شده است. به ادعای برخی منابع رسانه‌ای و سیاسی فقره دوم شامل جزئیاتی مانند خلع سلاح گروه‌های مقاومت نزدیک به ایران، پایان دادن به دخالت‌های ایران در عراق از طریق اخراج همه مستشاران و نیروهای ایرانی از نهادها و خاک عراق، مشخص کردن جایگاه و وضعیت حشد الشعبی به صورت شفاف، تشکیل حکومتی که مسؤولان آن تابع کامل دولت باشند و بنای شراکت امنیتی و اقتصادی دائمی با ایالات متحده آمریکا است.

به نظر می‌رسد این پیام شفاهی وزارت خارجه آمریکا می‌تواند چارچوب هماهنگی را در موضع فشار بیشتری از سوی قوای سیاسی عراق و حتی بخشی از بدنه سیاسی شیعیان از جمله برخی رهبران چارچوب که مخالف مالکی هستند قرار دهد.

چارچوب هماهنگی در شرایط خوبی قرار ندارد. از یک سو در داخل خود با اختلافات جدی که می‌تواند منجر به شکاف‌های عمیق و بی‌بازگشت و فروپاشی شوند مواجه است. و از سویی اصرار دولت قانون و برخی قوای شیعی بر استمرار نامزدی مالکی با اینکه در چارچوب‌های قانونی است می تواند منجر به اختلاف سیاسی در میان همه نیروهای سیاسی و افزایش فشار بر شیعیان شود. کما اینکه هرگونه عقب نشینی نیز با اینکه یک بی‌حیثیتی برای تمام ساختار سیاسی عراق به شمار می‌رود اما ضعف چارچوب هماهنگی را در اتخاذ تصمیم مقتدرانه به رخ خواهد کشید.

آیا چارچوب و حزب الدعوه با نوشیدن جرعه سم، تصمیم به انتخاب جایگزین خواهند کرد؟ آیا بر موضع خود اصرار خواهند داشت و فضای سیاسی به سمت نامعلومی خواهد رفت؟ آیا پارلمان تکلیف او را مشخص خواهد کرد؟ در صورت تعیین مالکی به عنوان نخست وزیر و رأی اعتماد، آمریکا تهدیدهای خود را عملی خواهد کرد؟ امکان عملی کردن این تهدیدات توسط آمریکا تا چه اندازه است؟ آیا عملی شدن این تهدیدات، کفه تعاملات دولت عراق را به سمت ایران سنگین نخواهد کرد؟ این ها پرسش هایی که در جای خود و متناسب با تحولات پرشتاب عراق و حتی منطقه باید به آنها پاسخ داد.